Boekrecensie

In de brieven aan zijn moeder houdt Roald Dahl het gezellig

Brief van Roald Dahl aan zijn moederBeeld rv

In de brieven aan zijn moeder deelt Roald Dahl grappige weetjes en smerigheidjes en houdt zo de schone schijn op

Als Roald Dahl een jaar of achttien oud is, laat zijn moeder Sofie Magdalene, ‘radeloos’ vanwege zijn gebrek aan toekomstplannen, zijn horoscoop trekken. De uitkomst: uw zoon wordt schrijver. Dat is niet precies wat Sofie Magdalene wil horen. Ze vertelt haar zoon hoe dan ook niets, en wacht af. Studeren gaat hij niet, maar hij rolt onverwacht makkelijk van het ene baantje in het andere. En van het ene continent naar het andere: het Europese vasteland, Afrika, Amerika. Roald Dahl gaat in olie, wordt diplomaat en gevechtsvlieger. Over al die avonturen schrijft hij naar huis. Gaandeweg wordt zijn grootste talent ook aan hemzelf duidelijk. ‘Liefs van Boy, Brieven aan mijn moeder’, vorig jaar bezorgd door biograaf Donald Sturrock en nu in het Nederlands verschenen, laat de geboorte van een schrijver zien.

Zelf beweerde Dahl dat zijn nieuwe leven als auteur, in 1943 begonnen met ‘The Gremlins’, voortkwam uit een bijna fatale crash die hij enkele jaren eerder in Libië maakte. Ernstige hoofdwonden zouden zijn persoonlijkheid veranderd hebben. Misschien is dat zo. Maar als zelfs Dahls vroegste brieven, geschreven op zijn negende, íets laten zien, is het dat zijn typerende humor en wonderlijke verbeeldingskracht er altijd al waren.

Hij kon die eigenschappen vermoedelijk ook goed gebruiken. Roald Dahl verliest als hij nog een kleuter is binnen enkele maanden zijn zusje en zijn vader. Hij brengt het grootste deel van zijn kindertijd door op kostscholen, vaak ver van huis. Grimmige, onverwarmde gebouwen waar de kinderen maar weinig eten krijgen, met verwaarloosde ziektes rondlopen en getreiterd en geslagen worden - door schoolgenoten, maar vooral door de staf.

Lichamelijke smerigheden

Over al die dingen schrijft Roald niet. Omdat de leraren letterlijk over zijn schouders meelezen, maar ook, zo blijkt uit het volwassen deel van de brieven, omdat hij moeilijkheden niet met zijn moeder deelt. Hij leert haar uitgebreid, vergezeld van tekeningen, hoe je vuur kunt maken met een handboog. Hij laat geen gelegenheid ongebruikt om over lichamelijke smerigheden uit te kunnen weiden:

“Gister trokken we ons shirt uit & stonden we in mierenland meteen in het middelpunt van de belangstelling. De kleine duivels kropen aan alle kanten over ons heen en hadden een bijzondere voorliefde voor mijn oren, waar ze ongetwijfeld een verrukkelijke spijs aantroffen, die de mier tot dusver onbekend was.”

Hij doet verslag van wandelingen, sportwedstrijden en de vele practical jokes waar de kostschoolleerlingen elkaar op trakteren. Zo heeft hij het plan om rivierkreeftjes in het bed van een zaalgenoot te leggen. “Wel grappig, vindt u ook niet.”

Ook als hij ouder wordt, blijft Dahl zijn moeder bijna als een leeftijdsgenoot benaderen. Hij vertelt tot in detail over drankgelagen (“Kokosmelk & gin is een fantastische cocktail, probeer maar eens”), tapt schunnige moppen en gebruikt hier en daar schuttingtaal. Met elke brief word je benieuwder naar die vrouw aan de andere kant. Ging het er in haar epistels net zo aan toe? We zullen het nooit weten, want haar post is niet bewaard gebleven.

Wat zeker is, is dat aan beide kanten van de papieren lijn de Tweede Wereldoorlog plaatsvond. Waarin beide partijen de kogels en de bommen maar op een haar na ontweken. Waarin de zoon zijn collega’s ziet omkomen en de moeder haar huis met de grond gelijkgemaakt ziet worden. Genoeg om over te schrijven. Maar liever heeft Dahl het (zeer vermakelijk!) over de dieren die hij tegenkomt, over de vreemde gewoontes die Engelsen zich in het buitenland aanmatigen of over het wonderlijke huishouden van de Roosevelts. Liever spoort hij zichzelf en zijn moeder aan nog een drankje te nemen. “Laat die oorlog maar barsten.”

Over de grote dingen van het leven laat Dahl pas wat los als de oorlog voorbij is, hij in korte tijd zijn zoontje bijna verliest, zijn dochter daadwerkelijk overlijdt en zijn vrouw na een hersenbloeding jaren verpleegd moet worden. Het is bijna een kopie van wat Sofie Magdalene eerder heeft meegemaakt. Deze brieven zijn “eerlijk, rechtdoorzee, bijna als notities in een dagboek”, schrijft Donald Sturrock.

In ‘Liefs van Boy’ heeft hij maar een paar van die latere epistels opgenomen. Een bewuste keuze, vermoed ik, omdat hij vooral de Dahl wil laten zien die ‘warmdraait als schrijver’. Maar ik vind het jammer. Ik blijf benieuwd naar de echte mens.

De ‘echte’ Roald Dahl

Dahls ‘gefictionaliseerde’ versie van zijn leven ligt vaak dichter bij de waarheid dan de façade die hij ophield in zijn brieven, schrijft Donald Sturrock.

Het verdient dan ook aanbeveling om naast ‘Liefs van Boy. Brieven aan mijn moeder’ ook de twee jaar terug in vertaling verschenen dubbeluitgave ‘Boy & Solo’ te leggen. In deze ‘fictieve biografie’, zoals Dahl zijn autobiografie doopte, komt praktisch hetzelfde tijdvak aan bod: Dahls schooljaren, zijn reizende leven en oorlogsloopbaan. Maar dan ongekuisd.

In ‘Boy’ beleven veel volwassenen hun opperste genot wanneer kleine kinderen ervan langs krijgen. Als ze moeten huilen krijgen ze nog een paar klappen extra. In ‘Liefs van Boy’ lees je de vele bedankjes van Dahl aan zijn moeder, voor het toegestuurde eten. Uit ‘Boy’ blijkt hoe dringend extra voedsel nodig was, aangezien de kostschool vooral een verdienmodel voor het schoolhoofd moest blijven, en de maaltijden tot het absolute minimum werden beperkt.

Bijzonder is dat Dahl in zijn brieven en romans op twee verschillende manieren een absolute entertainer is. In ‘Solo’ schetst hij de gruwelen van oorlog, maar zonder het oog voor het absurde te verliezen, en zonder ooit te klagen.

Uiteindelijk wordt Dahl vanwege zijn hersenletsel terug naar Engeland gestuurd. Zijn ouderlijk huis is er niet meer, maar Sofie Magdalene, zo blijkt na de eerste schrik, is er nog wel. Hij belt haar op.

“‘Ik ben terug,’ zei ik.

‘Ben je weer helemaal in orde?’

‘Kan niet beter,’ zei ik.”

Het is bijna tijd voor hem om de schrijver te worden die zijn moeder al zo lang kent.

Roald Dahl

Liefs van Boy. Brieven aan mijn moeder
Vert. Auke Leistra. De Arbeiderspers; 336 blz. € 24,99

Roald Dahl 'Liefs van boy. Brieven aan mijn moeder'Beeld rv
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden