Interview Jan Carson

In Belfast heerst de kwade spier

Jan Carson Beeld Jess Lowe

Dik twintig jaar nadat de vrede uitbrak, barst Belfast nog altijd van de stokebranden. ‘Er heerst hier ontembare woede’, zegt Jan Carson. Met haar boek over de spanningen won ze een Europese prijs.

Jan Carson ziet het en voelt het. De woede, overal in Belfast, vooral bij mannen. Sinds wanneer die er is weet ze niet. Maar dat hij er is en dat hij hoort bij de plek waar zij nu juist als schrijver is gaan wonen, dat weet ze wel. Dat er nog altijd spanning heerst tussen de katholieken en de protestanten in Belfast helpt bepaald niet. “In Belfast weten de mensen niet wat te doen met hun woede”, schrijft Carson in haar boek ‘The Fire Starters’. “Ze dromen nog altijd van dingen die ze hebben gedaan in de jaren zeventig, in de jaren tachtig. Ze weten dat ze niet bepaald slachtoffers zijn.”

De veertigjarige Jan Carson komt uit een wereld van daders. Haar grootvader was een geharnast voorvechter van de eenheid van zijn land met Engeland. Ze woont in Oost-Belfast, waar in het nog altijd op geloof gescheiden Noord-Ierland de protestanten wonen. Ook zij is protestants – haar vader was dominee in een dorp buiten de grote stad.

“Als ik zou gaan trouwen met een katholieke jongen, dan zouden ze thuis niet meteen heel blij voor me zijn”, schetst Carson de verhoudingen in het hedendaagse Noord-Ierland. “Het kán wel, in theorie, maar je doet het niet.” Heel vaak komt zoiets trouwens niet voor. “Je doet hier je kinderen op een katholieke of een protestantse school, je woont in een katholieke of een protestantse wijk. Behalve in kunstenaars- en wetenschapskringen is er weinig contact tussen de ene en de andere kant.”

Bij haar in Oost-Belfast worden nog ieder jaar rond de zomer Oranjemarsen gehouden en branden hele zomers lang vreugdevuren die meters boven de huizen uitkomen. Er wapperen vlaggen met de Union Jack, huizen zijn er beschilderd met leuzen en tekeningen. Het maakt een sfeer waar een katholiek zich liever niet vertoont. Het is er rood, wit, blauw, luid, trots en trouw – en nog altijd een beetje gevaarlijk.

Gewapende vrede

Jan Carson zag het liever anders. Ze zou liefst willen dat moderne Noord-Ieren worden opgevoed zonder het voortdurende idee dat je óf tegen bent, óf voor, maar het is niet zo en ze ziet het voorlopig ook niet gebeuren. Er waren misschien in de afgelopen jaren momenten dat de vrede meer als vrede voelde, maar de laatste drie jaren is het weer een soort gewapende vrede.

Ze kent een fysiotherapeut die naar Belfast is verhuisd. Bij zijn nieuwe clientèle vindt hij steeds hetzelfde probleem: een voortdurend aangespannen spier ergens tussen nek en schouderblad, een kwade spier, een spier die op zijn hoede is. ‘De boosheidsspier.’

“Wij zijn allemaal opgevoed met het idee dat de anderen ons niet willen. Ik, als protestantse, met het idee dat de katholieke Ieren in de republiek ons niet willen, dat ze ons iets willen aandoen. Zij precies andersom, dat wij hun iets aandoen.”

Het heeft daarom iets ironisch, dat uitgerekend deze Noord-Ierse schrijver een EU-prijs voor literatuur wint. Want Noord-Ierland maakt deel uit van het Verenigd Koninkrijk, en dat land probeert uit alle macht de EU te verlaten. Sterker nog: ze won de prijs van het beste Ierse boek. “Het heeft me nogal aan het denken gezet over mijn identiteit. Ik ben altijd opgevoed met het idee dat ik Brits ben, niet Iers.”

Beeld Jess Lowe

Een vreeswekkende toestand

Carson is op het oog een vrolijke jonge vrouw. Een geel vestje, rode lippenstift, een brede glimlach, een waterval aan woorden. Een vrouw met een rijke fantasie: in haar prijswinnende roman speelt een hele serie vrolijke mythische figuren een rol: zwevende jongetjes, meisjes met vleugels, kinderen die geboren worden met wieltjes in plaats van voeten, drijvende kinderen. Hun vaders en moeders ontmoeten elkaar bij een praatgroep voor ouders van bijzondere kinderen, die nogal specifiek voor Belfast lijken te zijn.

Maar de wereld die al deze opgewekte, talentvolle halfgoden bevolken is geen supervrolijke: de wereld van Belfast, waar het marsseizoen nu weer is aangebroken. “Het is een vreeswekkende toestand, waaraan niet valt te ontkomen”, zegt Carson uiterst serieus in het espressobarretje van de boekhandel in het centrum, een kwartier met de bus bij haar licht ontvlambare oost-Belfast vandaan.

“Vuur, overal, hoger dan de huizen. Vlaggen. Oplopende opwinding zonder uitlaatklep.” Tegen deze achtergrond situeert ze haar boek dat gaat over twee vaders die bang zijn voor de kracht van hun kinderen – de één een roekeloze stokebrand, de ander een baby nog. “Hij gaat zoveel mensen pijn doen en het zal mijn fout zijn”, zegt de eerste vader over zijn zoon. De ander: “Er moet iets aan Sophie gebeuren en ik zal het moeten doen.”

In de boekhandel in het centrum vertelt Carson over haar wereld. “Altijd en overal voel je kleine beetjes onrust en die groeien nu allemaal – vanwege brexit en al dat gepraat over de grens, maar ook doordat we hier in Noord-Ierland een eigen parlement horen te hebben dat op dit mo­- ment al twee jaar niet bijeen is gekomen. Je voelt de frustratie in de straten, je ziet de mensen terugkeren naar hun vergeten gevoelens. Ik heb me de afgelopen drie jaar met een schok gerealiseerd: het is helemaal niet weg. We hebben weliswaar al 21 jaar vrede, maar het is er allemaal nog.”

Beeld Jess Lowe

“Ze zijn niet blij dat ik bij hen hoor”

Kijk maar, zegt Jan Carson, naar de tragische dood van de journaliste Lyra McKee, en paar maanden geleden in Derry. Doodgeschoten door een jongeman die zijn pistool op de politie richtte, maar McKee raakte. “We hebben hier nooit over het conflict gepraat in termen van radicalisering, maar wat in Noord-Ierland in de jaren tachtig gebeurde met de jonge mannen, dat zowel aan katholieke als protestantse kant de standpunten verhardden, wás radicalisering. Er was een conflict maar hun woede werd gevoed door hun werkloosheid en armoede. Nu hebben we al twee jaar geen plaatselijke overheid die iets kan doen tegen de armoede. Dan ontstaat dit weer.”

Ze merkte het zelf al, terwijl Jan Carson niet echt de maat der dingen is in Ierland. Zij reist de wereld rond en verkeert in kringen van kunstenaars, maar ook zij heeft op dit moment moeite om te bedenken wie ze is. Noord-Iers, dat is zeker. “Maar wat is dat?”, vraagt ze zich af. “Toen de vre­de werd getekend, begrepen wij dat we zowel Iers als Engels zijn. We mogen twee nationaliteiten hebben. Ik had er heel lang maar één, de Britse. Maar ik heb niet de indruk dat ze in Engeland echt blij zijn dat ik bij hen hoor. Zeker nu niet, nu 124.000 leden van de Conservatieve partij beslist hebben wie de nieuwe premier wordt. Die beslissen dan ook wat er met ons gaat gebeuren. Dan zullen we weer een kant moeten kiezen. Zelfs ik voel dat.”

Wat het ingewikkelder maakt, is dat de Noord-Ieren niet gewend zijn om hun angsten en hun twijfels op tafel te leggen. Volgens Carson is ook dat een gevolg van het verleden. “Mensen hebben nog altijd in hun hart het gevoel van oppositie. Bij stress is het eerste wat ze doen: stoppen met praten. Dat is raar, mensen van hier zijn nogal praatjesmakers. Maar het praten over de dingen die je echt dwarszitten, dat is onderontwikkeld. Op dit moment is er in Noord-Ierland een zelfmoordgolf gaande, onder vooral jonge mannen. Ze hebben de stilte geërfd van hun vaders, die hun mond moesten houden omdat niemand mocht weten wat ze deden.”

Niemand weet hoe het nu is

De statistische gegevens staan in overheidsrapporten. In Noord-Ierland sterven twee keer zoveel mensen aan zelfmoord als in Engeland. Daar zijn het negen mensen op de 100.000, in Carsons land 18,5. “Er is een verkeerd idee van mannelijkheid. Wat vaders aan hun zonen meegeven, is gewelddadigheid en zwijgen daarover. Je moet je voorstellen: toen ik opgroeide, tijdens het conflict, stond overal waar je keek het nummer van de anonieme tiplijn. Bij de speeltuin, op school, echt overal. Er was een verklikkerscultuur die al­les heeft veranderd aan onze manier van praten. Weet je wat hier een gevleugeld spreekwoord is? ‘Wat je ook zegt, zegt niets’.”

Beeld Jess Lowe

Om het zwijgen te doorbreken wil Jan Carson juist wel iets zeggen. “Het is niet voor niets dat de meeste boeken die hier worden geschreven, in het verleden spelen. Natuurlijk moeten die boeken ook geschreven worden. Maar de balans is scheef: op televisie kijkt het hele Verenigd Koninkrijk naar de serie ‘Derry Girls’, die ergens in het verleden speelt, ze lezen boeken over de tijden van de Troubles, maar niemand weet hoe het nu is.”

“Ik gaf een workshop in Noorwegen aan jonge studenten. Ze hadden over Ierland geleerd op school. Ik vertelde ze over het Ierland van nu, over de twee decennia van vrede. Die Noren waren helemaal onthutst. ‘O, is het afgelopen? We dachten dat jullie elkaar nog altijd opbliezen.’ Ik begreep opeens hoe logisch dat was – ik heb in mijn jeugd geleerd over de Vietnamoorlog, maar ik weet niets over hoe en of de mensen daar die oorlog te boven zijn gekomen.”

Vredesmuur

Toch werkt opgroeien in een oorlog nog jaren door. Neem Carson zelf: “Ik was voor mijn achttiende nooit in Dublin geweest. Het is twee uur verderop, maar daar ging je niet heen. Mensen zeiden: daar word je opgeblazen. Andersom ook, mensen uit de republiek komen hier altijd een beetje schuifelend binnen, op hun hoede. Nu ik met dit boek een prijs heb gewonnen, word ik ook in Dublin uitgenodigd op literaire evenementen en het blijft me verbazen hoe aardig de mensen daar zijn, hoe geïnteresseerd.”

Zelf probeer ze ook op een andere manier beide kanten bij elkaar te brengen. “Ik schrijf ’s ochtends, iedere dag, maar ’s middags verdien ik mijn geld – ik zit in het welzijnswerk. Ik heb lang gewerkt met ouderen, maar nu werk ik vooral met mensen die op jongere leeftijd alzheimer hebben gekregen. Ik probeer altijd verschillende bevolkingsgroepen bij elkaar te krijgen. Vorige week nog deed ik een schrijfproject met vrouwen. Om bij de workshop te komen, moest ieder van hen door een vredesmuur.”

Beeld Jess Lowe

“O, je weet niet wat een peace wall is? Dat zijn muren die we hier hebben opgericht, vooral in de laatste 20 jaar waarin het dus zogenaamd vrede was, om de ene bevolkingsgroep van de ander te scheiden. Het gebeurt steeds op verzoek van de bevolking zelf, wanneer mensen zich door een incident onveilig voelen. Nu zijn er tientallen muren in west-Belfast, waar de mensen in plukjes bij elkaar wonen. Er is er ook één aan het begin van oost-Belfast, waar ik woon. Als er spanningen zijn gaan die muren soms dicht. Dan kan ik niet naar huis.”

“Goed, die vrouwen dus, die allemaal buiten hun eigen omgeving waren, bleken over en weer allerlei vragen aan elkaar te hebben. ‘Hoe ziet een begrafenis er bij jullie uit? Een trouwerij?’ Het is natuurlijk absurd dat dat pas na meer dan 20 jaar vrede gebeurt, bij een kleinschalig kunstproject. Maar ja, er zijn hier ook bijna alleen maar katholieke of protestantse scholen, waardoor je steeds die bizarre gescheiden werkelijkheid in stand houdt.

Jan Carson: ‘The Fire Starters’, Penguin, € 20,-

Lees ook:

‘New IRA’ bekent moord op journalist Lyra McKee

De militante republikeinse groepering New IRA in Noord-Ierland heeft toegegeven verantwoordelijk te zijn voor de dood van de journalist Lyra McKee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden