Review

In 'Auschwitz' meer zien dan terugval in barbarij

D. Pollefeyt en J. Bulckens (red.), Niet lijdzaam toezien! Godsdienstige verwerking van lijden in de huidige (jongeren-)cultuur, Acco Leuven, ¿ 49,50

JOHAN BLAAUW

Die extreme misdaden zijn ook te zien als iets waartoe mensen in staat zijn. Wel wordt de vraag dan onontkoombaar: Waarom zij toen wel, maar wij nu niet? Het bijna angstaanjagende van deze opvatting is dat wij mensen, zonder monsters of duivels van een andere planeet te zijn, kennelijk trekken in ons dragen die tot zulke onmenselijkheid kunnen leiden.

Het door Didier Pollefeyt en Jef Bulckens geredigeerde boek Niet lijdzaam toezien! kiest voor deze laatste benadering. “Alleen wanneer wij dit vermogen tot het kwaad in onszelf onderkennen, zullen wij het kwaad ook effectief kunnen bestrijden.” Het boek gaat over de worsteling met de problematiek van het lijden in het bijzonder in de jongerencultuur en biedt verwerkingskansen ervan voor school en godsdienstonderwijs.

Het eerste deel onderzoekt verschillende godsdienstige benaderingen van de lijdensproblematiek. Zo komen achtereenvolgens het boeddhisme ter sprake, het Oude Testament, het Marcusevangelie en de vraag of de klassieke christelijke modellen nog wel relevant zijn om met het lijden om te gaan. Onderliggende opvatting bij de diverse auteurs is dat het belangrijk is dat lijden ook de kans moet krijgen erkend en benoemd te worden. Waarom? Omdat het, wanneer het die kans niet krijgt ten slotte als een etterbuil in ons gezicht open zal spatten.

Leerlingconsult

Het tweede en grootste gedeelte van het boek biedt godsdienstpedagogische benaderingen van het lijden. De lijn van het voorgaande wordt hier doorgetrokken door te laten zien dat veel latere drama's hadden kunnen worden voorkomen wanneer problemen bij leerlingen vroegtijdig gesignaleerd waren en deskundig ter hand genomen. Het boek pleit dan ook voor leerlingconsult als laagdrempelige hulpverlening door het personeel van de scholen zelf en als voorbeeld van zorgvuldige omgang met leerlingen.

In het langste hoofdstuk gaat Didier Pollefeyt nader in op de holocaust in het onderwijs. Aan de hand van dagelijkse 'ondeugden' als fragmentatie, depersonalisatie en machtswellust houdt hij ons voor “dat het kwaad van Auschwitz geen duivelse realiteit is, maar een universele menselijke mogelijkheid”.

Voor het leerproces en het slagen van dit type leerproject beschouwt hij dit inzicht als fundamenteel. Pollefeyt gaat er daarbij van uit dat deze door hem voorgestane confrontatie met de holocaust als historische gestalte van kwaad en lijden jongeren in staat stelt “om te groeien tot een persoonlijke omgang met en visie op lijden en kwaad, rondom zich en in zich”. Bovendien krijgen jongeren zo het instrumentarium aangereikt om in “communicatie met anderen te treden over wat nastrevenswaardig is, over wat noodzakelijk is opdat in de samenleving van de toekomst lijden en onrecht zoveel mogelijk geweerd” kunnen worden.

Van hier heeft de lezer nog twee boeiende hoofdstukken te goed. Het ene gaat over lijdenservaring en -verwerking in jeugdromans; daar komen 'Nu weet ik het' van Aidan Chambers en 'Mijn naam is Asher Lev' van Chaim Potok ter sprake; beide romans plaatsen de problematiek van het lijden in een religieuze context en ze zijn met hun jeugdige hoofdpersonen bovendien herkenbaar voor jongeren.

Het andere gaat over de lijdensthematiek in de moderne (religieuze) kunst. In dit hoofdstuk wordt onder meer nader ingegaan op 'De schreeuw' van Edvard Munch, het 'Treurende ouderpaar' van Küthe Kollwitz en Picasso's 'Guernica' als voorbeelden van kunstuitingen waarin het onuitsprekelijke zinvol wordt verbeeld.

Het bijzondere van dit boek vind ik dat het het lijden onder jongeren serieus neemt en zoekt naar wegen daar zinvol mee om te gaan. De presentatie van de stof maakt het boek boeiend zowel voor wie veel met jongeren als voor wie veel met lijden heeft te maken. En dat vind ik er het knappe van.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden