Review

In 1888 ging de kleerhanger omhoog

Een boek over elektriciteit dat rustig mee kan naar het strand: het tragische leven van Hertz, de liefdes van Bell, de politieke aspiraties van Morse... en toch een beetje natuurkunde.

A ls morgen de stroom uitvalt, ligt hier alles plat. Dat is natuurlijk een cliché van jewelste: iedereen weet wel dat op zo'n moment de treinen niet meer rijden, het geldverkeer vastloopt, supermarkten gesloten blijven en ga zo maar door. Waar we ons minder bewust van zijn, is dat elektriciteit meer is dan stroom alleen en dat we die andere facetten van het elektromagnetisme pas sinds kort onder de knie hebben.

Neem de mobiele telefoon. Die doet niks zonder de batterij die Alessandro Volta rond 1800 uitvond. Dat we ermee kunnen bellen, danken we aan Alexander Graham Bell (vond in 1876 de telefoon uit), Guglielmo Marconi (telegraaf, 1895), Alan Turing (computer, 1937) of Bardeen (transistor, 1947). En dan slaan we ürsted, Faraday, Maxwell, Von Neumann en vele anderen over.

Het is niet meer helemaal van deze tijd om wetenschapsgeschiedenis aan personen op te hangen, maar het verhaal wordt er wel een stuk levendiger van. Dat is precies wat David Bodanis bereikt in ' Het elektrisch universum': een levendig relaas over de ontsluiering van het elektromagnetisme.

Wie een boek over de elektriciteitsleer schrijft, heeft het al gauw over stroomkringen, inductie, golven en voor je het weet ben je bij de quantumelektrodynamica beland. Nee, dan is het verhaal van Heinrich Hertz leuker. Of tragischer.

Heinrich Hertz is de man die in 1884 bedenkt hoe hij een voorspelling van James Maxwell kan toetsen. Uit Maxwells vergelijkingen volgt het bestaan van elektromagnetische golven en Hertz beseft dat een simpel apparaat moet voldoen. Een zender, die bestaat uit twee metalen bollen waartussen vonken overspringen, en een ontvanger die niet meer hoeft te zijn dan een metalen kleerhanger. Het is een goed plan, weten we nu. Hertz slaagde ook: in 1888 kon hij de kleerhanger laten oplichten. Maar hij werd zo door zijn werk in beslag genomen dat hij zijn gezondheid verwaarloosde. Op 1 januari 1894 overleed hij, te vroeg om te beleven dat Marconi en anderen furore maakten met zíjn golven.

Bodanis beschrijft de tragiek van Hertz door uit diens aantekeningen te citeren en deze slechts sporadisch van commentaar te voorzien. Daardoor wordt het allemaal extra beklemmend. En de kracht van Bodanis is dat hij deze stijltruc maar één keer toepast. Alle pioniers hebben hun eigen verhaal. Samuel Morse die eigenlijk burgemeester van New York wil worden. Bell die behendig moet manoeuvreren om de liefde van zijn leven te winnen. Turing die in de Tweede Wereldoorlog als geheimschriftontcijferaar een held is, maar daarna als homo wordt uitgekotst.

Een lezenswaardig boek met veel persoonlijke verhalen en net genoeg fysica. Wie wil weten hoe het precies zit met halfgeleiders, elektrostatica of dipoolmoment, heeft genoeg andere boeken tot zijn beschikking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden