Ilja Leonard Pfeijffer.

InterviewIlja Leonard Pfeijffer

Ilja Leonard Pfeijffer schreef een boek over zijn ‘omstreden’ held Alkibiades. ‘Hij was een tragisch figuur’

Ilja Leonard Pfeijffer.Beeld Keke Keukelaar

Ilja Leonard Pfeijffer schreef een dikke pil over een oude Griek. Banjerend door Athene laat hij zien waarom. Alkibiades gaat over de teloorgang van de democratie. Angstaanjagend herkenbaar.

Sander Becker

Pure ironie is het. De grote schrijver die in zijn bestseller Grand Hotel Europa nog de uitwassen van het massatoerisme aan de kaak stelde, staat nu zelf in een massa toeristen. Dapper probeert hij de Akropolis te beklimmen, dé trekpleister van Athene, maar hij komt nauwelijks vooruit. Op driekwart van de berghelling is hij vastgelopen tussen de drommen vakantiegangers die in de lentezon geuren naar knoflook en komijn.

Een gewone toerist is Ilja Leonard Pfeijffer natuurlijk niet. In zijn krijtstreeppak, met zijn wapperende manen en zijn zwarte zonnebril, heeft hij iets van een moderne halfgod op de Olympus. Bovendien staat hij hier met een missie: het promoten van zijn nieuwe roman Alkibiades, een waargebeurd schelmenverhaal dat speelt in de vijfde eeuw voor Christus. Bijna duizend bladzijden telt het boek, inclusief landkaarten en bronnenlijst. Een historische roman in de traditie van Louis Couperus en Marguerite Yourcenar. Een levenswerk – en dat mag de wereld weten.

Een dikke pil over een oude Griek, wat heeft het hedendaagse publiek daar voor boodschap aan? Pfeijffer legt het graag uit, slenterend door het decor van zijn roman. In zijn kielzog sleept hij een handvol journalisten mee door Athene. Hij laat plekken zien waar Alkibiades, een politiek en militair strateeg uit Athene, daadwerkelijk heeft rondgelopen. Bijna 2500 jaar geleden was dat, maar voor Pfeijffer is het alsof zijn personage elk moment vanachter een scheefgezakte zuil tevoorschijn kan springen.

Kale rotsvlakte

Na een klimmetje zuidwaarts arriveren we op de Pnyx, de heuvel waar in vroeger tijden de Atheense volksvertegenwoordiging samenkwam. Nu is het een kale rotsvlakte, destijds stonden er houten banken voor acht- à tienduizend man. “Het is een eer om jullie hierheen te brengen”, begint Pfeijffer. “We staan hier in het hart van de Griekse democratie, de wieg van alle latere democratieën.” Geinig detail: “Ze stemden destijds via handopsteking. Als het donker werd en ze zagen niets meer, moesten ze de volgende dag verder.”

Aan de rand van het hellende terrein, vlak voor een afgrond, stond het spreekgestoelte. Daar hield de begenadigde spreker Alkibiades zijn redevoeringen. Een sensatie moet dat geweest zijn, want hij was een flamboyante verschijning die de massa perfect wist te bespelen. “Na allerlei saaie sprekers kwam híj naar voren”, schetst Pfeijffer. “Een beeldschone dandy met lange haren, een purperen mantel en dure sandalen. Ik voel me op deze plek sterk met hem in contact. Je kunt zijn sandaalafdrukken bij wijze van spreken nog zien.”

Voor het theatrale effect treedt Pfeijffer eventjes letterlijk in de voetsporen van Alkibiades. Met zijn forse gestalte schrijdt-waggelt hij naar het spreekgestoelte. Dan draait hij zich om naar de denkbeeldige menigte. Met gespreide armen roept hij: “Mannen van Athene, kunnen jullie mij goed verstaan?” Zijn stem dringt moeiteloos door tot achterin het veld. Die oude Grieken hadden hun akoestiek prima op orde.

Een beeldschone man

Maar goed, Alkibiades dus. Wie wás dat ook al weer precies? En wat maakt hem romanwaardig? “Alkibiades wordt in alle historische bronnen omschreven als een beeldschone man met vrouwelijke trekjes, begeerd door beide seksen”, antwoordt Pfeijffer op een schaduwrijk terras achter een groot glas ijskoffie.

“Maar hij was ook een omstreden man. Hij riep controverse op. Mensen liepen totaal met hem weg of ze haatten hem. Hij had een grenzeloze ambitie. Ik vind ambitie een fascinerend verschijnsel omdat er een diep menselijk geloof uit spreekt dat je wel degelijk iets aan de wereld kunt veranderen. Alkibiades probeerde uit alle macht de Atheense democratie te redden, maar stond uiteindelijk met lege handen. Ambitie die faalt is misschien nog wel mooier dan ambitie die slaagt. Alkibiades was een tragische held. Een soort Alexander de Grote, maar dan met pech. Dat maakt hem literair interessant.”

Heiligschennis

Het levensverhaal van Alkibiades kun je gerust spectaculair noemen. Tijdens de decennialange Peloponnesische Oorlog tussen Athene en Sparta werkt hij zich op tot aanvoerder van de machtige Atheense vloot. Wanneer het Atheense volk hem onverwacht ter dood veroordeelt wegens heiligschennis, loopt hij zonder pardon over naar de vijand. In Sparta maakt hij zich opnieuw onmogelijk, nu doordat hij met de vrouw van de koning naar bed gaat. Uit lijfsbehoud vlucht hij naar de volgende aartsrivaal: Perzië. Overal waar hij komt, handelt hij met list en bedrog. Het levert hem veel vijanden op en wordt hem uiteindelijk fataal.

Een jaar of twaalf geleden droomde Pfeijffer al van een roman over Alkibiades. Hij vroeg zelfs een werkbeurs aan, maar deinsde toch terug omdat hij voorzag dat het een monsterklus zou worden. Hij wist ook niet in welke vorm hij het verhaal moest gieten, vertelt hij terwijl de Atheense ober een nieuwe ijskoffie voor hem neerzet – minstens anderhalve liter van dat spul tikt Pfeijffer per dag weg.

Twee jaar geleden dook het plan ineens weer op, met dank aan zijn Genuese levensgezellin. “Stella leest graag Griekse filosofen in bed, om een beetje te ontspannen”, verklaart hij met zijn kenmerkende grinniklach. “Nu was ze bezig aan Plato’s Symposion, waarin een geweldige scène zit met Alkibiades. Daar spraken we over. Ik was eigenlijk een beetje jaloers op haar omdat zij in zijn gezelschap verkeerde.

“Dat triggerde de herinnering aan mijn oude plan. In het gesprek met Stella begon ik te snappen dat ik het verhaal van Alkibiades kon koppelen aan het verval van de democratie. Ik realiseerde me dat de symptomen van de teloorgang van de Atheense democratie angstaanjagend herkenbaar zijn voor ons vandaag de dag. Daar wilde ik het over hebben. Zo kreeg mijn historische roman urgentie voor het heden.”

Een dictatuur van de massa

De Atheense democratie, de eerste ter wereld, wordt in Alkibiades’ tijd voortdurend bedreigd. Niet alleen door Sparta, waar een tirannieke monarch de scepter zwaait, maar ook door populisten in Athene zelf. Zij verlagen de democratie tot een zogeheten ochlocratie, een dictatuur van de massa, illustreert Pfeijffer in zijn omvangrijke boek, dat hij in slechts veertien maanden schreef.

“Een ochlocratie is een populistisch bestel waarin het plebs aan de macht is”, doceert hij nog altijd op het terras, zijn zelfgedraaide shag steeds bij de hand. “Het hoofdkenmerk is dat politici zich zozeer laten leiden door de publieke opinie dat ze nauwelijks nog de moed hebben om verder te kijken dan de volgende verkiezing of opiniepeiling. Dat gaat ten koste van de lange termijn. De politiek verwordt tot een strijd tussen deelbelangen. Wat daarin verloren gaat, is het landsbelang.”

In een ochlocratie zaaien populisten voortdurend ongenoegen. Ze claimen het alleenrecht op de wil van het volk en maken de democratische instituties verdacht. In Alkibiades gaat de populist Kleon bijvoorbeeld tekeer tegen het ‘nepparlement’, die vreselijke ‘babbelheuvel van de Pnyx’. Zo draait hij de Atheense democratie langzaam de nek om.

Zijn boek is een waarschuwing, beaamt Pfeijffer. “Wij zijn opgevoed met het idee dat een democratie een soort eindstadium is, maar het is een buitengewoon fragiel en onderhoudsgevoelig staatsbestel. Een democratie kan wel degelijk een dictatuur voortbrengen, zoals in Athene gebeurde. We zagen het in de jaren ’30 nog in Europa, en recenter bij Poetin, Erdogan en Bolsonaro. Het was Trump ook bijna gelukt.”

Alkibiades’ verhaal is ook een goede les voor Nederlandse politici, meent Pfeijffer. “De Griekse geschiedschrijver Thucydides vond dat Perikles de laatste grote staatsman van Athene was omdat die niet bang was om tegen de publieke opinie in te gaan. Als Perikles een impopulaire visie had, probeerde hij het volk te overtuigen.

“Dat is iets wat in de Nederlandse politiek erg wordt gemist. Als politici meer moed zouden hebben om na te denken over de lange termijn, zou dat flink helpen bij crises zoals die rond het klimaat en stikstof. Ik hoop dat mijn boek aanzet tot reflectie en dat politici het ter harte nemen. Ik kan het hun sowieso aanraden, want het is ook een staalboek van geslepen strategieën en vuile trucjes [grinnik].”

Hij wilde de democratie redden

In de roman is Alkibiades zelf de verteller. Aan het eind van zijn leven blikt hij terug en legt hij uit wat hem heeft gedreven. Hij bouwt het verhaal op als een lange, uit de hand gelopen redevoering, gericht aan het Atheense volk. Ja, hij handelde soms uit opportunisme en eigenbelang, erkent hij. Maar het redden van de Atheense democratie was uiteindelijk het enige waar het hem echt om draaide.

Of hij oprecht is? “Die vraag zweeft continu boven het boek”, zegt Pfeijffer. “Alkibiades heeft nogal wat goed te praten, maar dat doet hij overtuigend. Ik geloof hem, al zullen er zeker lezers zijn die het niet met mij eens zijn. Dat is alleen maar interessant.”

Naast het spectaculaire levensverhaal met de Houdini-achtige ontsnappingen bevat de roman ook stevige politiek-theoretische verhandelingen en lange passages over zeeslagen, oorlogsstrategieën en diplomatieke onderhandelingen. Gemeen vraagje: kon dat niet wat korter, voor de ongeduldige lezer?

“Mijn redacteur bij de uitgeverij vroeg dat soms ook”, zegt Pfeijffer. “Maar ten eerste is het niet mijn streven om de ongeduldige lezer te helpen. En ten tweede: ik kon er simpelweg niet omheen, want Alkibiades zelf zou al deze zaken heel belangrijk hebben gevonden. Hij is helemaal vol van die zeeslagen, al beseft hij ook dat zijn geliefde, Timandra, minder geïnteresseerd is. Als hij haar de manoeuvres van een grote zeeslag navertelt, geeuwt ze. Dan concludeert hij: ‘Zeeslagen zijn moeilijk na te vertellen aan een vrouw.’”

Bijverdienen als gids

Een dag eerder, tijdens een eerste lunch in Athene, heeft de schrijver al verteld dat hij niet van plan is om na het verschijnen van zijn boek te gaan bijverdienen als gids. Maar voor deze persreis haalt hij nog even alles uit de kast. Hij leidt de groep over het oude marktplein, de agora, waar nog fundamenten te zien zijn van het huis van schoenmaker Simon. “Hier liet Alkibiades zijn exclusieve sandalen ontwerpen”, weet Pfeijffer. “Let ook even op de afwatering, een prachtig rioleringssysteem.”

Verderop, bij de tempel van Hephaistos, staat toevallig een schoolklas uit Alphen aan den Rijn. Na een foto met de schrijver zegt de geschiedenisdocent dat hij zijn leerlingen net heeft verteld dat het aan Alkibiades’ onbesuisde gedrag te wijten was dat Sokrates de gifbeker moest drinken. “Daar kun je over twisten”, reageert Pfeijffer. En tegen de leerlingen, met zijn welbekende gniffel: “Jullie moeten niet alles geloven wat hij zegt.”

Ook de docent heeft kennelijk vernomen dat Alkibiades eraan komt. En dat is niet verwonderlijk, want de marketingcampagne is aardig op stoom. In Amsterdam hangen opvallende banners en Pfeijffer geeft al weken online minicolleges over zijn held. De schrijver is inmiddels tot in november volgeboekt met optredens en signeersessies in Nederland en Vlaanderen, soms wel drie op een dag.

De duizendbladige Alkibiades moet dé literaire sensatie van het jaar worden, maar het blijft een gok. Hapt het publiek toe? “Best spannend”, zegt Pfeijffer, “maar ik denk wel dat lezers toe zijn aan iets serieus. Ik ben me ervan bewust dat dit een iets moeilijker boek is dan Grand Hotel Europa, lastiger te verkopen ook, maar Alkibiades is het waard. Ik hoop op een internationaal miljoenenpubliek [gniffel].”

Trouw maakte deze persreis op uitnodiging van uitgeverij De Arbeiderspers. De krant betaalde de vliegreis en het hotel. Gerwin van der Werf recenseert het boek apart in de krant van 27 mei.

Alkibiades van Ilja Leonard Pfeijffer verschijnt 23 mei. Uitgeverij De Arbeiderspers, 960 pagina’s, € 34,99.

Lees ook:

Eerst een grap, daarna knalt Ilja Leonard Pfeijffer de boodschap erin

Trouw-lezers hebben Grand Hotel Europa verkozen tot roman van het jaar. Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer reageert verguld, ook omdat hij met het boek naast alle grote literaire prijzen greep. ‘Dit maakt in één klap alles goed.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden