Column

Ik ontdekte dat tijdens de Verlichting iets alledaags als poepen werd verhuld

Beeld Trouw

Het kasteel van Seneffe, even ten zuiden van Brussel, beschikt over een gemak. Niet ten behoeve van de bezoeker in hoge nood, maar in een vitrine, veilig achter glas. De tentoonstelling waar hij deel van uitmaakt, kunt u nog bezoeken als u snel bent.

'Nieuwsgierigheid in de 18de eeuw' is de titel van de expositie, die eerder in de categorie intéressant dan mérite le détour valt, om met Michelin te spreken.

Nieuwsgierig waren ze in de eeuw van de Verlichting bij uitstek. Ontdekkingsreizen, wetenschappelijke experimenten, systematische beschrijving van de natuur: het komt allemaal aan bod. Tegelijk was die rococo-eeuw het tijdvak van de vermomming. Wie weleens een Mozart-opera heeft gezien, weet hoe dol ze waren op gemaskerde bals en gekostumeerde feesten. Terwijl de wetenschap zocht naar wat iets wás achter wat het leek, prefereerde het vermaak de schijn boven wat het was.

En daar komt het gemak in beeld. Want deze variant op de chaise percée doet in gesloten toestand in niets aan een kleine of grote boodschap denken. In het studeervertrek van de 18de-eeuwse amateurgeleerde zal iedereen het meubel hebben gehouden voor een stapel uit de kluiten gewassen folianten. Pas bij het opnemen van het bovenste deel zie je de met fluweel beklede 'bril' en de porseleinen pot die erin schuilgaan.

'Boekenpoeper'

Plots krijgt het woord verlichting een geheel nieuwe betekenis, maar tegelijk vraag je je af: hoe zou een eeuw waarin het boek zo'n hoge status kreeg op de gedachte zijn gekomen om juist daarin de behoeften te doen? Onwillekeurig dwalen de gedachten af naar de 'boekenkakker' die vorig jaar in het plaatsje Halle (ook nabij Brussel) in de kraag werd gevat. Wekenlang had hij op het toilet van de bibliotheek het achterwerk routinematig gereinigd met bladzijden uit leenboeken.

Ook Italië kent zijn boekenpoeper, zo lees ik in de gelijknamige studie van Maarten van Buuren. Niccolò Tommaseo was een veelzijdig geleerde en vruchtbaar schrijver uit het Venetië van de 19de eeuw. Het standbeeld dat te zijner ere werd opgericht, onderstreept dat: achter de staande geleerde stapelen zich de folianten op. Ongelukkig genoeg lijkt de bovenste daarvan vanonder zijn geklede jas neer te dwarrelen op de exemplaren die daar al op een grote hoop liggen. Opnieuw krijgt een woord van de weeromstuit een onverwachte betekenis.

Terug in België zag ik ook Herman Brusselmans als boekenpoeper worden omschreven: geen wonder na de 75 werken en werkjes die hij in nauw de helft van dat aantal jaren bij elkaar schreef. Is mijn indruk juist, dan zal Brusselmans zich inhoudelijk bij die term wel senang voelen. Voor Tommaseo ligt dat, denk ik, anders.

Kak als kunst

Maar wat moet de 18de-eeuwer hebben bezield om bij zijn meubelmaker een gemak te bestellen waarin hij zich lichamelijk kon ontlasten? Een beschimping van de geleerdheid zal het niet geweest zijn. Misschien juist het tegendeel: de wens het laagste te verhullen als het hoogste en het daarmee alsnog enige adeldom mee te geven. Misschien als een verre voorloper van de Italiaanse kunstenaar Piero Manzoni, die zijn eigen excrement inblikte en op de kunstmarkt aan de man bracht als Merda d'artista. Niet omdat de kunst shit zou zijn, maar omdat zij zelfs van het smerigste nog iets subliems kan maken.

Staande voor de vitrine in Seneffe kom ik er niet goed uit. Misschien was dat ook de bedoeling van die 18de eeuw, die tegelijkertijd wilde ontdekken en verhullen: rede en rococo ineen. 'Verlichting' zal nooit meer hetzelfde zijn.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril. Lees hier meer van zijn columns

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden