null Beeld

TaalPeter-Arno Coppen

Ik noem dat onjuiste aanmerkingen

Peter-Arno Coppen

Afgelopen week werd ik weer eens op de vingers getikt door een Facebookgebruiker. Ik had in een discussie over het woord ‘zelfs’ in ‘zelfs ik’ opgemerkt dat de beroemde taalkundige Paardekooper dit een kop-staartbepaling noemde omdat hij aan het begin en aan het einde van een woordgroep staat. Mijn Facebookcriticus merkte op dat ik in die formulering het woord ‘dit’ én het woord ‘hij’ gebruikte om naar hetzelfde te verwijzen. Kan dat wel? Is een van de twee niet fout gebruikt?

Uitproberen

Je kunt die vraag stellen, maar je kunt het ook uitproberen. Wat is beter: ‘Hij noemde dit een kop-staartbepaling omdat hij daar staat’, ‘Hij noemde die een kop-staartbepaling omdat hij daar staat’ of ‘Hij noemde dit een kop-staartbepaling omdat het daar staat’? Daar lijkt me weinig discussie over mogelijk: alleen de eerste variant klinkt goed. Maar hoe kan dat dan?

Als je zegt ‘Ik noem iets een bepaling’, dan zitten daar in feite twee beweringen in: ik benoem iets, en iets is een bepaling. De betekenis is iets als ‘Ik verklaar, of spreek uit dat iets een bepaling is’. Die tweede bewering, ‘iets is een bepaling’, is een zogeheten naamwoordelijk gezegde. Naamwoordelijke gezegdes hebben de eigenschap dat ze een enkelvoudig ‘dit’ of ‘dat’ als onderwerp kunnen hebben bij een meervoudige betekenis.

‘Dat zijn kooplieden’

De klassieke voorbeeldzin (uit een artikel uit de jaren zestig) is ‘Dat zijn kooplieden’. ‘Dat’ is enkelvoud, maar het werkwoord en het naamwoordelijk deel zijn meervoud. Je zou kunnen veronderstellen dat ‘kooplieden’ het onderwerp is, maar er zijn twee lezingen: ‘Geraffineerd, dat zijn kooplieden’ (dan is ‘kooplieden’ onderwerp) en ‘Die mensen daar, dat zijn kooplieden’ (‘dat’ is onderwerp).

Naast ‘Dat zijn kooplieden’ heb je ook ‘Ik noem dat kooplieden’. Er lijkt dus inderdaad een naamwoordelijk gezegde in deze constructie verborgen te zitten.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar peter-arno.coppen@ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden