Review

'Ik ken geen vreselijker lot dan dat van Marina Tsvetajeva'

Viktoria Schweitzer: Tsvetajeva. Vert. Yolanda Bloemen, poëzie vertaald door Marja Wiebes en Margriet Berg. De Bezige Bij, Amsterdam; 467 blz. - ¿ 79,50. Marina Tsvetajeva: Levend over levend. Vert. Anne Stoffel, met een voor- en nawoord van Irina Grivnina. De Bezige Bij, Amsterdam; 144 blz. - ¿ 29,90.

Maar ook Rusland, de revolutie, ballingschap en terugkeer naar de Sovjet-Unie, zijn onontkoombaar met haar naam verbonden. Viktoria Schweitzer schreef een lijvige biografie over deze bijzondere dichter (Tsvetajeva verfoeide het woord 'dichteres'). “Mijn geliefde, gouden, onvergelijkelijke dichter” noemde Boris Pasternak haar. En Osip Mandelstam dichtte na hun kortstondige romance:

Alleen de naam is ons gebleven - Een toverklank, voor lange tijd Aanvaard wat ik je nog wil geven: Het zand dat door mijn vinger glijdt.

Pasternaks bekoring voor de poëzie van Marina Tsvetajeva bekoelde na hun eerste ontmoeting, na een intense correspondentie van acht jaar. Haar zelfmoord in 1941 was voor hem een grote schok: “Als het allemaal waar is, draag ik grote schuld (. . .) Het laatste jaar heb ik totaal geen belangstelling voor haar getoond.” Mandelstam spuwde zes jaar na hun affaire, in 1922, openlijk vuil over haar. “Het allertreurigste teken voor Moskou is het heilige-maagdachtige borduurwerk van Marina Tsvetajeva. . .”

Toch, schrijft de weduwe van Mandelstam in haar memoires, heeft Tsvetajeva een geweldige rol in Mandelstams leven en werk gespeeld: “Zij heeft levensvreugde in hem losgemaakt en het vermogen tot spontane en onbeteugelde liefde.” En op haar manier bleef Tsvetajeva de Peterburgse dichter altijd trouw:

Dat wij geen van beiden iets kwijt zijn En tot mijn geluk weer uiteen! Ik kus u over de scheidslijn Van honderden mijlen heen.

Hoe komt het dat iedereen die de Russische dichters eerst zo, wellustig bijna, omstrengelde, haar later verloochende? Schweitzer legt de basis daarvan in haar jeugd. “Mijn hele leven was liefhebben verbonden met afscheid nemen”, schrijft Tsvetajeva. Marina groeit op in een kunstzinnig en welgesteld milieu. Haar vader is de grondlegger van het huidige Poesjkin-museum en haar moeder pianiste die haar carrière voortijdig moet afbreken. Al haar hoop richt mama op de muzikale talenten van Marina, in haar gedichten ziet ze niets.

Met de dood van haar moeder in 1914 (Marina spreekt dan al vloeiend Duits, Frans en Italiaans) eindigt ook haar Spartaanse opvoeding. Het geluk lacht haar nog toe wanneer zij op zeventienjarige leeftijd haar eerste dichtbundel 'Avondalbum' in eigen beheer uitbrengt. De bundel wordt meteen opgepakt door enkele vooraanstaande critici.

“Tsvetajeva denkt niet na, zij leeft in haar gedichten”, schrijft de kunstenaar en criticus Maximilian Volosjin met wie zij hecht bevriend raakt en die haar in de kunstenaarswereld introduceert op zijn landgoed Koktebel. Hier leert Marina haar man, Sergej Efron, kennen. Een huwelijk dat slechts een kortstondige periode van geluk en rust is beschoren. De rest van haar leven laat Marina zich leiden door een onbedwingbare zucht naar bevliegingen en dweperijen, slechts geremd door het leven zelf. Met de revolutie van 1917 begint het lot zich tegen haar te keren.

Door het harde leven na de revolutie ('Ik ken de waarheid! De oude heeft afgedaan.') ervaart Marina voor het eerst onderscheid tussen 'het dagelijks leven en het Zijn,' schrijft Schweitzer. Haar gevecht om het bestaan brengt haar met 'het gewone volk' in contact en verrijkt haar werk met thema's uit de folklore en volkstaal. In haar gedichten richt ze haar oog meer naar buiten. 'O martelaar, O Rusland, Goedenacht', dicht ze in 'Requiem voor Rusland'. Haar affaires lijken een drug tegen de eenzaamheid. Armoede dwingt Tsvetajeva haar twee dochters onder te brengen in een kindertehuis, waar de jongste een hongersdood sterft.

Mijn twee handen liet ik strelend glijden Langs die hoofdjes, weelderig en fijn. Mijn twee handen - totdat een van beide Eensklaps overbodig bleek te zijn.

Wanneer Marina Tsvetajeva in 1922, na een gedwongen scheiding van vijf jaar, verneemt dat haar man nog leeft, besluit ze hem te volgen. Berlijn, Praag, Parijs - in de wereld van Russische emigranten blijft zij op zoek naar een 'verwante ziel'.

In Berlijn inspireert ze Andrej Belyj opnieuw tot dichten, in Praag krijgt ze eindelijk haar felbegeerde zoon Moer. In Parijs onderhoudt ze een intensieve correspondentie (epistolaire liefde) met Rainer Maria Rilke en Boris Pasternak. Haar openlijke bewondering voor de revolutionaire dichter Vladimir Majakovski, wordt haar hier niet in dank afgenomen. Tsvetajeva raakt in een isolement. In haar zeventien Franse jaren, geeft ze slechts één dichtbundel uit. Ze vervreemdt niet alleen van haar lotgenoten, maar ook van haar eigen familie. Al in 1931 schrijft ze: “Alles drijft me richting Rusland. Hier ben ik niet nodig. Daar ben ik onmogelijk.”

Toch treedt ze pas in 1939 in de voetsporen van haar dochter en man, die later als sovjet-agent is ontmaskerd. Twee jaar later, onbekend met het lot van man en dochter, een sta in de weg voor haar zoon, niet meer in staat tot dichten, verhangt Tsvetajeva zichzelf in Jelaboega.

Vlak voor haar zelfmoord, heeft ze nog een ontmoeting met Achmatova, de andere grote Russische dichteres. Tegenover haar beklaagt Marina zich over haar lot: “De afgrond heeft mijn geliefden opgeslokt en mijn ouderlijk huis is leeggeplunderd. . . Alleen de lindeboom bij mijn ouderlijk huis is overgebleven.” Zij smeekt Achmatova niemand dit geheim te onthullen, “anders komen ze er achter en zullen hem omhakken.” Zo althans beschrijft Nadezda Mandelstam hun ontmoeting in haar memoires, en ze besluit: “Ik ken geen vreselijker lot dan dat van Marina Tsvetajeva. . .”

Liep alles bij Tsvetajeva mis omdat zij 'te graag wilde', zoals zijzelf zei? Verhelderend is een karakterisering van de vertaler Marko Fondse in zijn nawoord van haar bundel 'Wat zijn mij wolken nog en wegen' uit 1995.: “Politiek was Tsvetajeva een zottin, karakterologisch soms op het hysterische af. Levenspraktisch iemand met twee linkerhanden, een slechte huisvrouw en moeder, een ontrouwe echtgenote. Een wezen dat vrijwel allen op haar levenspad deed terugschrikken, omdat zij ze verhief tot idolen.” Maar, schrijft Fondse verder: “In wezen was zij van een ongenaakbare zuiverheid, absoluut loyaal. . . ontoegankelijk voor iets anders dan werkelijke grootheid.” Van zo'n gecompliceerde persoonlijkheid laat het leven zich amper navertellen. Er is dan ook wel het een en ander aan te merken op Schweitzers biografie. Ik verdenk haar, in haar bewondering voor Tsvetajeva, van onnauwkeurig brongebruik. Volgens de biografe van Achmatova bijvoorbeeld, liet de populaire dichteres zich niet laatdunkend uit over Tsvetajeva, zoals Schweitzer meermalen beweert. Een notenapparaat of een bibliografie van geraadpleegde literatuur, ontbreekt node.

Storender is echter het gemak waarmee de biografe gedichten van Tsvetajeva als bewijsmateriaal opvoert. “Ik twijfel er niet aan dat al haar helden waren zoals ze ze heeft neergezet”, schrijft ze. En dit is precies de val die Tsvetajeva heeft uitgezet, meent Irina Grivnina in haar nawoord bij 'Levend over Levend': Tsvetajeva is erin geslaagd een “onsterfelijke legende te scheppen, die zelfs door literatuurhistorici wordt geloofd.”

Tsvetajeva verhief haar vrienden, minnaars en minnaressen niet alleen tot idolen, zij creëerde ook zichzelf. “Het is net alsof ze zichzelf lang geleden verzonnen heeft en dat verzonnen personage voortzet. . .” schreef een tijdgenote.

“Ik had de voornaamste dichter van mijn tijd kunnen zijn, ik weet dat, omdat ik alles heb, alles wat nodig is, maar ik hou niet van deze tijd en erken hem niet als de mijne.” Tsvetajeva plaatste zichzelf graag buiten 'haar tijd' en buiten de realiteit, maar behoort toch tot de voornaamste dichters van deze eeuw. Op de biografie van Schweitzer valt het een en ander af te dingen, op het leven van de dichter(es) niet. En dat maakt de biografie zeker het lezen waard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden