InterviewSimone Atangana Bekono

Ik dacht echt dat schrijvers altijd witte mannen waren

null Beeld Inge van Mill
Beeld Inge van Mill

Simone Atangana Bekono maakt een spectaculaire entree in de literatuur. Haar debuutroman ‘Confrontaties’ staat op de shortlist van de Librisprijs. “Racisme doet pijn en die pijn wil ik in literatuur laten bestaan.”

Helaas, het regent op de afgesproken dag. Daarom vindt het interview via een videoverbinding plaats en niet op een bankje in de buitenlucht. Simone Atangana Bekono leeft de coronaregels nauwgezet na omdat haar moeder ernstig ziek is. “Ze heeft uitgezaaide borstkanker, ik ben haar mantelzorger en leef in een zelfgekozen isolement. Boodschappen bestellen we, ik reis zo min mogelijk en spreek buiten met mensen af.”

Vanuit dat isolement lanceerde de schrijver haar debuut Confrontaties, een spetterende coming-of-age-roman over een zwart pubermeisje in de jeugdgevangenis. Het boek is inmiddels genomineerd voor de Libris Literatuurprijs. Racisme is er een belangrijk thema in.

Mensen in het azc

Zelf groeide Atangana Bekono (29) op in het Brabantse Dongen, ze was het enige zwarte kind op haar basisschool. Van die uitzonderingspositie werd ze zich pas echt bewust toen er een asielzoekerscentrum in het dorp kwam. Ineens sloegen haar klasgenoten xenofobe teksten uit, vermoedelijk van hun ouders overgenomen. “Ze zeiden bijvoorbeeld: ‘Die mensen in het azc zijn raar en triest, ze komen hier alleen maar dingen halen’”, vertelt Atangana Bekono. “Nou én, dacht ik: als er in hun thuisland oorlog is, dan is het toch logisch dat ze hierheen komen?”

Met dat idee van tolerantie en gastvrijheid was zij zelf namelijk opgevoed door haar Zeeuwse, linkse moeder en haar Kameroense vader. “Als migrantenkind identificeerde ik me met de azc-bewoners, al besefte ik al snel dat mijn gevoel van verbondenheid voortkwam uit iets oppervlakkigs, namelijk onze huidskleur. Vanaf toen realiseerde ik me: mijn klasgenoten en ik zijn dus niet hetzelfde. Daarna voelde het voor mij soms echt onveilig in de klas.”

Racisme voelt als een gebrek aan ruimte

Altijd de Ander zijn: die vervreemdende ervaring werd de motor van haar schrijverschap. Ze heeft flink geworsteld met haar debuutroman, vertelt Atangana Bekono. Aanvankelijk had ze alleen een ‘kluwen van teksten’, waaruit nog geen verhaal oprees. Maar wel een krachtige tone of voice: de stem van Salomé, een zwart, zestienjarig meisje dat uitgroeide tot de hoofdpersoon van Confrontaties.

Racisme, Salomé komt het overal tegen: op school, op straat, op televisie. En in het jeugddetentiecentrum waar ze opgesloten zit, omdat ze twee schoolgenoten ernstig heeft mishandeld. Medegedetineerden geven af op ‘buitenlanders’, de gevangenispsycholoog laat zich denigrerend uit over Afrikanen. De optelsom van alle pesterijen en vormen van uitsluiting maakt haar woedend.

“Het gevolg van racisme is voor mijzelf meestal: een gevoelsmatig gebrek aan ruimte”, zegt Atangana Bekono. “Een gevoel van beklemming. Ik wilde iets doen met een personage dat nooit kan vertellen hoe zij de dingen ervaart; dat ken ik uit mijn eigen leven. In de roman krijgt Salomé letterlijk weinig ruimte, ze zit vast tussen vier muren. Dat was een fijne schrijfoefening: er zijn geen prikkels van buitenaf, ze móét dus wel gaan uitpluizen waarom ze zo boos is.”

Schrijfster Simone Atanga Bekono is genomineerd voor de Libris prijs.  Beeld Inge van Mill
Schrijfster Simone Atanga Bekono is genomineerd voor de Libris prijs.Beeld Inge van Mill

Muntjes gooien naar een man in het azc

Al op de eerste pagina’s wordt duidelijk dat Salomé er alleen voor staat. De openingsscène is gebaseerd op een herinnering, Atangana Bekono zag het als kind in Dongen gebeuren. Er staat een man op het terrein van het azc, een lange, dunne man in een afgedragen winterjas ook al is het hartje zomer. Ineens beginnen kinderen uit Salomé’s klas muntjes naar hem te gooien.

Uit Confrontaties: “‘Waarom doe je dat?’ vroeg Liliana aan Teun. ‘Hij heeft toch geld nodig?’ zei hij lachend. Niemand had meer dan een paar muntjes bij zich. Het was snel voorbij. Terwijl de man vanachter het hek naar ons staarde, lagen de munten fonkelend voor zijn voeten. Ik wilde niet dat hij ze opraapte. Ik weet nog dat ik dat heel belangrijk vond. Dat hij ze niet opraapte.” Einde citaat.

“Ik vond dit als kind zó aangrijpend om te zien”, vertelt de schrijver. “Ik voelde zo sterk: Dit kán niet, wat die kinderen doen. Misschien was het niet per se zo dat ze die man voor lul wilden zetten, maar het moet voor hem zeer vernederend zijn geweest.” Ze gebruikte de muntjesherinnering omdat die illustreert hoe Salomé vervreemd raakt van haar omgeving. En hoe die vervreemding haar woede voedt.

“Ik ben zeer geïnteresseerd in racisme als systeem, als grote structuur”, zegt Atangana Bekono. In Confrontaties toont ze de effecten ervan op één meisje, dat haar identiteit nog moet ontdekken. “Salomé leert in de jeugdgevangenis ook: je kúnt niet alles worden wat je wilt. Je moet jezelf in een mal proppen om mee te kunnen doen met de volwassen wereld.”

Reve, Hermans, Tolstoj: dat ging niet over mij

Dat racisme kennelijk één van haar thema’s is, was voor de schrijver niet meteen duidelijk. Op de middelbare school en tijdens haar opleiding creative writing aan de kunstacademie kreeg ze een ‘superwitte leeslijst’: “Ik genoot van de stijl van Reve, de ironie van Hermans, ik las Tolstoj met plezier. Maar ik voelde wel: dit gaat niet over mij, niet over mijn wereld.”

“Ik worstelde met wat een schrijver eigenlijk is. Daar kon ik lange tijd geen woorden aan geven. Ik dacht gewoon oprecht: je hebt Toni Morisson en verder zijn het allemaal witte mannen. Uiteindelijk kwam ik terecht bij de Afro-Amerikaanse literatuur. O, dacht ik toen, die auteurs schrijven wél over de onderwerpen die ik herken!”

Ze voelt zich thuis bij schrijvers die racisme thematiseren. “Of eigenlijk beter nog, die ‘zwart-zijn’, uit een Afrikaans land komen, migrant- zijn, uit de onderklasse komen maar ook vrouw-zijn en niet-hetero-zijn thematiseren. Die werken leren me over mezelf, leren me over de wereld, erkennen die wereld en voegen daar, afhankelijk van de kracht van hun pen, iets moois, iets wijs, iets krachtigs aan toe, iets diepgaands en waarachtigs. En daar probeer ik dan van te leren en zelf iets aan toe te voegen, in mijn werk.”

Alle puzzelstukjes in elkaar leggen

In Confrontaties wil Atangana Bekono laten zien hoe Salomé tot inzicht komt. Gesprekken of gebeurtenissen in de jeugdgevangenis roepen associaties en herinneringen bij haar op. “Wat is de gemene deler daarvan? Ik gebruik herhaling van zinnen en beelden om dat bloot te leggen, zoals flashbacks in films. Haar herinneringen zijn een opeenstapeling van micro-agressies, trauma’s, vervreemding, momenten van shock of verwarring. Je voelt dat Salomé langzaam maar zeker de puzzelstukjes in elkaar legt. Dat ze inzicht krijgt in de wereld waarin ze leeft, maar ook over haar eigen plek daarin.”

Over haar persoonlijke ervaringen praat Atangana Bekono liever niet te veel in een interview. “Racisme doet pijn en die wil ik in literatuur laten bestaan. Ik stop die pijn in een boek, samen met een heleboel andere dingen waarover ik enthousiast ben, mijn creativiteit, mijn taal. Over dat kunstwerk wil ik het graag hebben.”

“Maar als zwarte schrijver word je soms alleen maar uitgenodigd om over die pijn te praten. Dat is vermoeiend en lastig, dat ervaar ik ook als een inperking van mijn ruimte. Dan krijg je een vraag als: ‘Kun je vertellen over je jeugdtrauma’s?’ Dat voelt als een reductie van mij als kunstenaar, omdat mijn werk er dan bijna niet meer toedoet buiten het kader van het thema racisme.”

“Een interviewer vroeg me ook een keer: ‘Vind jij dat alle witte mensen meer privileges hebben dan alle zwarte mensen, door racisme?’ Ik vond dat zo’n absurde vraag. Ik ben helemaal geen expert op dat gebied, hooguit een ervaringsdeskundige. Ik ben niet iemand met antwoorden, als schrijver stel ik vragen.”

Marieke Lucas Rijneveld

Daarom wil Atangana Bekono ook niet veel zeggen over de rel rond Marieke Lucas Rijneveld, die was gevraagd als vertaler van de jonge, Afro-Amerikaanse dichteres Amanda Gorman. Er stak een storm van kritiek op, omdat uitgeverij Meulenhoff geen zwart talent had gevraagd voor deze prestigieuze literaire opdracht. Omdat de keuze wéér viel op een witte schrijver.

“Ik heb hier allerlei emoties bij, maar ik heb geen talent voor publiek commentaar. Er zijn al zoveel rake dingen over gezegd, ik wil niet bijdragen aan het monster van meningen. Daarbovenop komt de haat die je krijgt als je je mengt in het debat, haat die ongetwijfeld racistisch en misogyn zal zijn. Wat ik ervan vind, dat zeg ik liever in de vorm van literatuur.”

Nuances, die zoekt de auteur voortdurend in het gesprek. Des te opvallender is het woord ‘Confrontaties’ – een titel als een vuistslag. “Ja, haha, die heb ik niet bedacht, dat heeft mijn uitgever gedaan. Hij zei: ‘Jij gaat je anders verschuilen achter een of andere vage, omfloerste titel’. Ik hou inderdaad niet van dingen labelen, maar ik ben er nu heel blij mee. Het woord past bij het boek.”

En wat vindt ze van het woord ‘rolmodel’? Want dat is ze nu toch echt, met een Libris-nominatie in haar achterzak. “Ik wil mijn verantwoordelijkheid wel nemen als schrijver, maar ik wil geen spreekbuis zijn, dat vind ik ook beperkend. Ik wil vooral ook niet de indruk wekken dat ik alles weet. Ik, een rolmodel? Het zweet breekt me uit.”

Simone Atangana Bekono

Haar achternaam komt in Kameroen net zo vaak voor als Jansen in Nederland, zegt Simone Atangana Bekono (1991). Haar vader is een Kameroener, haar moeder komt uit het Zeeuwse Schoondijke. Atangana Bekono studeerde in 2016 af in creative writing aan hogeschool Artez in Arnhem, met de poëziebundel hoe de eerste vonken zichtbaar waren. In het najaar van 2020 volgde haar debuutroman ‘Confrontaties’. Die staat op de shortlist van de Libris Literatuurprijs die op 10 mei wordt uitgereikt.

null Beeld

Lees ook:

Nieuwe literaire prijs De Boon is een respectvolle knipoog naar Louis Paul

Heeft u een boon voor boeken? Dat is goed Vlaams voor: Draagt u boeken een warm hart toe? Dan bent u vast blij met de nieuwe Vlaamse literatuurprijs, die schrijvers een zetje in de rug geeft: De Boon.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden