Review

'Ik ben op zoek naar extreme situaties'

Wat had Colin Thubron, een Engelsman uit goede kringen, in de voormalige communistische wereld te zoeken? ,,Ik heb mij nooit bij de journalistieke clichés uit de tijd van de Koude Oorlog kunnen neerleggen en ging op reis uit nieuwsgierigheid naar het echte leven achter de façade.''

Eerder al verwierf Colin Thubron (60) wereldwijde faam met reisboeken over Europees Rusland, China en Centraal-Azië. En nu ligt 'In Siberië' in de boekhandel. Ook nu weer laat hij de officiële wereld als onbelangrijk gegeven achter zich. Dus geen reportages over de Russische maffia, geen beschrijvingen van de nieuwe rijken en zeker geen interviews met politici of andere officiële woordvoerders.

Hij begeeft zich in de vergeten uithoeken van het bestaan: Raspoetin-imitaties, dronkaards en Oud Gelovigen, sjamanen, boeddhisten en half waanzinnig geworden wetenschappers. Met een flink pak dollars op zak zou hij veel van de dagelijkse Russische ongemakken op afstand kunnen houden, maar Thubron onderneemt weinig in die richting. In tergend langzaam voortboemelende treinen, op gammele rivierboten en liftend langs besneeuwde wegen bereist hij het door crisis en ontgoocheling getroffen achterland.

Wat zocht hij in de voormalige communistische wereld? ,,Het beeld dat wij hier tijdens de Koude Oorlog van de Sovjet-Unie hadden, was in alle opzichten beperkt. De schaarse berichten spraken over een grauwe en sombere samenleving, een nooit veranderende en vijandige wereld. Maar wie Dostojevski, Tsjechov en Tolstoj leest, treft een bonte verzameling gepassioneerde karakters aan. Niets wijst op grauwe middelmatigheid.''

Thubron had de juiste achtergrond om een solide, voorspelbare carrière op te bouwen. Maar na een opleiding aan de prestigieuze school Eton en een paar jaar als redacteur bij een literaire uitgeverij besloot hij naar het Midden-Oosten te vertrekken om reisboeken te schrijven. ,,De eerste gingen over Damascus, Jeruzalem, Libanon en Cyprus. Door de kleine schaal van deze plaatsen leek het tamelijk eenvoudig er een zinnig boek over te schrijven. Maar met landen als Rusland en China ligt dat anders. Je kunt je er een heel leven mee bezighouden en er toch nog weinig van begrijpen.''

De beslissing om de wereld achter het IJzeren Gordijn te gaan bereizen en te schrijven over de grootste landen ter wereld nam Thubron instinctief en vrij plotseling. In 1978 raakte hij betrokken bij een ernstig auto-ongeluk en belandde met een rugfractuur voor maanden in het ziekenhuis. ,,Starend naar het plafond boven me en nauwelijks in staat me te bewegen, realiseerde ik me dat het tijd werd iets totaal anders te doen. Als ik gedwongen ben om niets te doen, krijg ik erg veel goede ideeën: lopen langs de Chinese Muur, met een auto van de Baltische Staten naar de Kaukasus toeren, de resten van eeuwenoude culturen in Samarkand en Buchara aanschouwen . . . Op mijn eerste reizen naar het oosten werd ik streng in de gaten gehouden door de autoriteiten, maar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kwam een ooit hermetisch afgesloten continent volkomen open te liggen.''

Doorgaans trekt hij voor een reis een jaar voorbereiding uit. In zijn huis in Londen leest hij alle belangrijke boeken die hij te pakken kan krijgen en stelt hij een schematisch reisplan op. ,,Ik wist bijvoorbeeld dat ik een van de grote Siberische rivieren, de Lena of de Jenisej, wilde afzakken, dat ik naar het Bajkalmeer zou gaan en dat ik zou proberen in kleine afgelegen dorpen levende sporen van de oorspronkelijke Siberische volken en hun culturen terug te vinden. Ik wilde met eigen ogen de resten van de Goelag-gevangenkampen zien en spreken met overlevenden die hun weg proberen te vinden in de moderne tijd.''

Toch mogen praktische voorbereidingen nooit te ver gaan. Regelmatig beschrijft hij hoe hij, door toevallige omstandigheden gedwongen, zijn reisdoel verandert: ,,Als je weinig van te voren vastlegt en alleen reist, bestaat de mogelijkheid dat je op bijzondere plaatsen komt, mensen ontmoet en iets begint te begrijpen van de omgeving waarin je reist.''

Over zijn kwetsbaarheid als eenzame buitenstaander denkt Thubron weinig na. Gevaarlijke situaties komen wel degelijk voor. Maar Thubron schrijft er onderkoeld over, alsof het niet om zijn lotgevallen gaat, maar primair om wat hij ziet.

,,Als iemand zegt: dit of dat kan niet, weet ik zeker dat ik naar die plek toe moet. Hoe langer ik er over nadenk, hoe zekerder ik weet dat ik door niet te gaan essentiële informatie zal mislopen.''

Zo ondekte Thubron boven de poolcirkel, vanaf een schip waarmee hij over de Jenisej voer, een dorp waar autochtone Entsy wonen. De Entsy zijn hun traditionele levenswijze kwijtgeraakt door de dwingende cultuur van de Russen. Ze drinken zonder ophouden, vechten en verwonden elkaar niet zelden dodelijk. Thubron zocht een schip dat hem naar het dorp kon brengen en liet zich er afzetten. Terwijl het volkomen onduidelijk was wanneer en hoe hij er weg kon komen. En ja, op een nacht dreigde een laveloos groepje dorpelingen het doktershuis waar Thubron onderdak had gevonden, open te breken om zijn geld te stelen.

,,Dat was inderdaad een erg onplezierige situatie'', glimlacht Thubron. ,,Maar zoals je zult begrijpen ben ik op zoek naar extreme situaties. Er is een persoon die dit meemaakt en er is de schrijver die alles registreert en bij zichzelf denkt: 'Dit is goede stof voor mijn boek!' Je kunt het vergelijken met persfotografen in oorlogsgebieden. Net zoals zij alleen nog maar de beelden zien die zij willen vastleggen, zie ik alleen nog de situaties die ik voor mijn boek nodig heb. Tegelijkertijd verdwijn ik in het landschap en de gebeurtenissen.''

'In Siberië' geeft een meeslepend beeld van de woeste, dunbevolkte wereld die zich achter de Oeral tot aan de Stille Oceaan uitstrekt. Toch eindigt het boek pessimistisch: er spreekt weinig hoop uit dat het Siberië spoedig beter zal gaan. ,,Voordat ik vertrok, had ik gehoopt ver van Moskou en de andere grote steden in Siberië onafhankelijke gemeenschappen te vinden die niet besmet zouden zijn met de algemene Russische crisis en neerslachtigheid van vandaag. Ik hoopte op een opleving van tradities van vóór de revolutie. Sporen van die opleving heb ik wel gevonden, maar ze waren te zwak om enig gewicht in de schaal leggen. Je kunt zelfs zeggen dat de situatie op het platteland nog slechter is dan in de grote steden. Siberië is zo groot, leeg en onbevattelijk, dat mensen er hun idealen en angsten in projecteren. Vermoedelijk heb ik dat ook met mijn aanvankelijke hoop op verbetering gedaan.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden