Recensie Goethe-expositie

Iedereen zijn eigen kleine beetje Goethe

Kunstenaar Asta Gröting maakte voor haar serie 'Die Reisekutsche von Goethe, der Mercedes von Adenauer und mein Smart' een kopie van het onderstel van Goethe's reiskoets. Beeld Simon Vogel / Bildkraftwerk

Al tijdens zijn leven brak de Goethe-koorts uit. En de aantrekkingskracht van Johann Wolfgang von Goethe is nog steeds niet uitgewerkt, blijkt op een expositie in Bonn. 

“Ein bisschen Goethe, ein bisschen Bonaparte, so soll er aussehen, der Mann auf dem ich warte.” Zo zong France Gall in 1969 op een schlagerfestival met zoet Frans accent over haar ideale man, die een beetje van Goethe en een beetje van Napoleon moest hebben. Zoals Napoleon in Frankrijk is Goethe in Duitsland een persoon naar wie te pas en te onpas wordt verwezen.

Meer dan een historische figuur is het een nationaal symbool voor de moderne Europese natie die het land graag wil zijn. Maar wat was Goethe voor man, wat zijn de hoogtepunten van zijn werk en hoe ging die mythologisering in zijn werk? Een tentoonstelling in Bonn geeft daar nu antwoorden op.

Weimar, het stadje halverwege tussen München en Berlijn waar de schrijver, dichter, wetenschapper en staatsman vanaf zijn 25ste woonde, staat bovenaan de lijst met bestemmingen voor de schoolreisjes van Duitse schoolklassen. 

Weimar is Goethestad: hij staat er als standbeeld naast zijn vriend, de filosoof Schiller, er is Goethe’s beroemde Gartenhaus, er zijn zelfs Goethe-winkelcentra en er is natuurlijk het Goethehaus aan het Frauenplan, zijn voormalige woonhuis. Een van de topstukken uit die collectie is Goethe’s koets. Die staat klaar in het koetshuis dat nog steeds opent naar de straat, alsof de huisvader zo zou kunnen thuiskomen.

De echo van zijn werk

De tentoonstelling gaat over Goethe’s leven (1749-1832) en de echo van zijn werk in de geschiedenis en de kunst. Het museum koos voor een caleidoscopische benadering met fragmenten uit alle etappes uit Goethes leven in een ronde hal, met in het midden een verwijzing naar diezelfde koets uit Weimar in een modern kunstwerk. De Duitse kunstenaar Asta Gröting heeft de koets op z’n kop gezet, en een deel van de wielen en het onderstel in kunststof nagemaakt. Alsof dit icoon steeds maar weer boven komt dobberen. 

Het is een krachtige introductie op de tentoonstelling waarin duidelijk wordt dat Goethe’s erfenis te pas en te onpas tevoorschijn komt in de Duitse geschiedenis. Veel verrassender is dat Goethe ook als persoon een interessante man moet zijn geweest. 

Een groot deel van de tentoonstelling gaat over het effect dat Goethe’s werk – poëzie, romans, wetenschap – heeft gehad op latere kunstenaars. En dat effect begon al tijdens Goethe’s leven. Er zijn bijvoorbeeld Meissener theeserviezen uit 1789 met scènes uit Goethe’s roman ‘Die Leiden des jungen Werthers’ – merchandise avant la lettre. Maar de Goethe-koorts breidde zich veel verder uit. Foto’s in de tentoonstelling tonen mensen van allerlei politieke overtuigingen poserend naast de beelden van Schiller en Goethe. 

De Koran overschrijven

Elke Duitse politicus kon Goethe in zijn of haar programma schuiven. Toen de rechtse SPD-politicus Thilo Sarrazin Duitsland in 2010 opschrikte met zijn anti-islamboek had de nieuwe bondspresident Christian Wulff zijn antwoord klaar. Net als het christendom en het jodendom hoorde ook de islam bij Duitsland, Goethe had immers bijna tweehonderd jaar geleden geschreven: “Wie zich zelf en anderen kent, zal ook hier erkennen: Oriënt en Occident zijn niet meer te scheiden.” In de tentoonstelling zijn ook de papieren te zien waarop Goethe Arabische schrijfoefeningen deed, en is te zien hoe hij delen van de Koran overschreef.

Goethe zelf krijgt dankzij de vele portretten en bustes niet alleen een gezicht, hij krijgt in deze slim neergezette tentoonstelling ook een karakter: een open, breed geïnteresseerde man met gevoel voor humor. Je ziet tekeningen van zijn vriend Tischbein waarbij Goethe een boek leest, gevaarlijk wippend op een stoel. Of dat hij samen met een vriend ‘op een sofa’ zit, de een de benen hoog boven de leuning uitstekend, de ander scheef onderuitgezakt.

Een heel andere tekening is die van Goethe zelf: hij probeerde de handtekening van Napoleon na te maken, Goethe had zelf ook zijn helden. In 1808 hadden de twee elkaar in Erfurt ontmoet, Goethe was bijzonder onder de indruk geweest. In 1824 beschreef hij de ontmoeting met de keizer die volgens hem net zoveel daadkracht had als een kunstenaar. Met de handtekening had Goethe zijn ‘bisschen Bonaparte’ in de vingers.

★★★★☆
'Goethe. Verwandlung der Welt', tot 15 september in de Bundeskunsthalle in Bonn. Zie www.bundeskunsthalle.de

Lees ook:

Kees ’t Hart schreef een boek over Goethe: ‘Iedereen wil iets van hem, ik ook’

Was Goethe een god en een geniaal schrijver? Of een charlatan met een boerse kop? In zijn nieuwe roman eert én ontheiligt Kees ’t Hart de grote Duitse schrijver. ‘Hij was ook een gewone meneer.’

Groot was Goethe, maar ook klein

Het instituut Goethe herbezien door Rob Schouten.

Ik zelf ben het kunstwerk

Net als de schrijver zelf beschouwt biograaf Rüdiger Safranski Goethe’s leven als zijn grootste schepping. Maar klopt dat wel?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden