Iedereen valt voor Misha

Three solos and a duet van Baryshnikov (Trouw)

De beroemde danscriticus Clive Barnes noemde hem ooit ’de meest volmaakte danser die ik ooit heb gezien’. Mikhail Baryshnikov ís dans. Dit jaar opent hij het Holland Festival.

’Dansen is een obsessie. Mijn leven.’ Deze uitspraak van Mikhail Baryshnikov is op weinig dansers in zulk een overtreffende trap van toepassing als op de iconische balletdanser zelf. 61 jaar is hij nu, heeft zo veel knie- en enkeloperaties achter de rug dat hij de tel is kwijtgeraakt. Maar dansen, dat is wat ’Misha’ doet.

Klein van stuk was hij in het rigide Sovjet-balletsysteem gedoemd tot het corps de ballet, hij haalde de hogere balletechelons op uitstraling en volharding. Maar ook toen hij de klassieke prinsenrollen door zijn leeftijd en verstramde knieën niet meer kon dansen, bevocht hij een ’nieuwe Baryshnikov’: in de moderne dans, dansfotografie en acteren. „Alles wat ik heb gedaan heeft me meer vrijheid geschonken.”

Carrie, de protagoniste uit ’Sex and the City’ was wég van hem – de enige echt serieuze concurrent van Mr. Big – en verhuisde in de hitserie voor hem naar mondain Parijs. In het ’echte’ leven is Mikhail Baryshnikov ook niet bepaald vies van de jetset gebleken. De hit van New York. Golfen doet Misha met beste vriend, acteur Joe Pesci. Hij is vader van een kind met Hollywoodactrice Jessica Lange en hij deelde met musicalster Liza Minelli in ’Baryshnikov on Broadway with Liza Minnelli’ (1980) het podium – en naar het schijnt het bed. Sinds hij met vriendin, de ex-danseres Lisa Rinehart en hun drie kinderen aan de Hudson woont, op een uur afstand van New York, probeert hij enigszins in de medialuwte te blijven. Maar de archetypische womanizer Baryshnikov is en blijft een geliefd onderwerp voor de roddelpers.

Een man van de wereld, met de ogen van een kind. Charismatisch charmeur is hij, iemand voor wie iedereen valt. Een toegankelijk enigma. Volgens collega’s en vrienden in het bezit van warme compassie voor zijn omgeving; dit in tegenstelling tot die andere beroemde ’emigré’ – Rudolf Nurejev.

De ogen van de KGB waren extra op Baryshnikov gericht om de vlucht van nóg een Russische balletster (ook Natalia Makarova had inmiddels de vlucht naar het ’vrije westen’ gemaakt) onmogelijk te maken. In een complot waarvoor thrillerauteur Dan Brown zich op zijn hoofd zou krabben, lukt het Baryshnikov in 1974 toch om tijdens een Canadese tournee de oversteek te maken. Niet alleen de lijfelijke, maar vooral de artistieke vrijheid tegemoet. In New York maakt hij zijn debuut bij het American Ballet Theatre in ’Giselle’, samen met toenmalige partner – ’on stage’ en daarbuiten – Natalia Makarova. Hij blijft vier jaar aan het gezelschap verbonden, hier snuift hij nieuwe rollen, die hij in het starre Russische balletsysteem nooit gedanst zou kunnen hebben, en nieuwe opvattingen over dans in zich op. Omgekeerd vitaminiseert hij het ballet met de Russische Vaganova-techniek die door zijn aderen stroomt, zijn verbluffende mengeling van lyriek, charisma en vanzelfsprekendheid. Vanaf 1978 werkt hij met George Balanchine en Jerome Robbins bij het New York City Ballet, waar de balletvernieuwing zo vanzelfsprekend is als de lucht die hij ademt. Vernieuwing probeert hij in de hoedanigheid als artistiek leider toe te passen bij het American Ballet Theatre.

De zucht naar artistieke vrijheid als uitvoerend kunstenaar brengt hem overal én verdiept zijn dans: door bijvoorbeeld de Amerikaanse (post)moderne choreografen Merce Cunningham, Martha Graham, Erick Hawkins en Paul Taylor met wie hij gaat samenwerken. Hij maakt ’Metamorphosis’ op Broadway, hij acteert in ’The Turning Point’ met Shirley MacLaine waarvoor hij een Oscarnominatie krijgt, hij maakt de prachtige dansfilm ’White Nights’ en verleent zijn medewerking aan Emmy Award-winnende televisiespecials met choreografe Twyla Tharp. Hij danst op Tsjaikovski en Adam, op Philip Glass, Frank Sinatra en Duke Ellington. Hij danst op stilte en de eigen hartslag.

Mikhail Nikolaevitch Baryshnikov (Riga, Letland, 1948) kijkt als jongetje uit naar de miltaire optochten die elk jaar in november in het door Rusland bezette Letland plaatsvinden en waarin zijn vader als legercommandant meeloopt. Na de tanks, de rode vlaggen en vaandels is het de beurt aan de burgers met een ’civiele optocht’, en daar laat de kleine Baryshnikov zich, tot groot enthousiasme van de omstanders, gaan in de Russische en Oekraïense volksdansen; zijn eerste optredens voor publiek.

Verder kijkt Baryshnikov niet in vreugde om naar zijn jeugd. Zijn moeder pleegt zelfmoord, en er is geen plaats voor hem in het nieuwe gezin dat zijn vader sticht. Zijn talent voor dans bevrijdt hem uit een liefdeloos nest. Dans wordt zijn thuis. In Leningrad komt hij op 15-jarige leeftijd onder protégéschap van de vermaarde danscoach Aleksander Pushkin aan de Vaganova-academie te staan. Daarna lonkt het Kirov. Als de beroemde danscriticus Clive Barnes de jonge danser voor het eerst ziet, staat hij versteld: „De meest volmaakte danser die ik ooit ben tegengekomen.”

Vrijheidsdrang brengt hem tot dansen en hóudt hem op de been. In de Verenigde Staten richt hij met choreograaf Mark Morris in 1990 het White Oak Project voor ’dansers op leeftijd’ op. Een poel van experiment en een pleisterplaats voor talentvolle, nieuwe choreografen. Met de opening van de Baryshnikov Arts Center ontpopt Baryshnikov zich verder als impresario. Onlangs heeft hij een boek gepubliceerd met foto’s achter de schermen bij de Merce Cunningham Dance Company.

Aan wereldster Mikhail Baryshnikov de eer het Holland Festival 2009 te openen (of is het andersom?). Hij danst een programma met solo’s van Mats Ek, Benjamin Millepied en Alexei Ratmansky, en in ’Place’ (2007), een door Mats Ek speciaal voor Baryshnikov gecreëerd duet, danst hij samen met de Zweedse ex-danseres Ana Laguna. Zoals reeds is aangekondigd gebeurt dat in aanwezigheid van balletliefhebster H.K.H. Koningin Beatrix. ün in bijzijn van al die andere hordes fans die een kaartje weten te bemachtigen – want Mikhail Baryshnikov is niet alleen een van de beste en meest aansprekende dansers die de wereld ooit heeft gekend, Misha ís dans.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden