Review

Iedereen begerig om wijs te worden

Troost en schoonheid van denkers waren maandenlang op de late zondagavond-televisie bij de VPRO. In Engeland was tegelijkertijd de jonge publicist Alain de Botton met boek en tv-programma op zoek naar troost en geluk van de filosofie. Hoge bloeddruk? Een gebroken hart? Neem wat Schopenhauer. Impotent? Montaigne is je vriend. Geldzorgen? Lees Seneca.

'Omdat ze mooi, lief, intelligent en geestig is. Daarom ben ik met haar getrouwd.'' Ja natuurlijk, zullen wij moderne lezers denken. Absoluut niet, meende de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer, midden negentiende eeuw. Het huwelijk betekent niets meer dan een goede toekomstige ouder vinden voor een zo evenwichtig mogelijk nageslacht.

Schopenhauer is een van de zes filosofen die de Engelse schrijver Alain de Botton in zijn boek De Troost van de Filosofie aan de orde stelt. De Botton, van huis uit historicus, maakt hiermee een persoonlijke keuze: ,,Ik heb veel filosofie gelezen en ik heb me afgevraagd wat daarvan voor mij waarde heeft. Deze zes filosofen bieden ieder op hun eigen manier troost. Seneca biedt hulp in het beteugelen van je woede, Nietzsche leert je moeilijkheden in het leven te overwinnen en Socrates relativeert het verschijnsel impopulariteit.''

De Botton weet zijn keuze nog een officieel tintje te geven door de Griekse filosoof Epicurus te citeren: ,,Elk filosofisch argument dat het menselijk lijden niet verlicht, is waardeloos. Want zoals de medische wetenschap geen waarde heeft als het niet de ziektes van het lichaam opheft, zo heeft de filosofie geen zin als het niet het lijden van de geest verlicht.''

Deze troostgedachte betekent dat het boek eerder een filosofisch zelfhulp-boek is dan een introductie in de filosofie. Zo meldt De Botton in zijn hoofdstuk over Epicurus niets over diens atoomleer en verneemt de lezer evenmin iets van de strijd tussen de twee Duitse filosofen Schopenhauer en Hegel.

Alain de Botton: ,,Het is niet mijn doel compleet te zijn. Als ik Schopenhauer lees, dan blijven alleen zijn ideeën over de liefde bij mij hangen.'' Ook de lezer zal die niet snel vergeten en behalve met het opzienbarende karakter van de gedachten zelf heeft dit ook te maken met de schrijfstijl van Alain de Botton. De ontmoeting in de trein met de sportieve vrouw met het stoere sporthorloge leest als een spannende roman. Hoe zal dit aflopen? Zullen ze elkaar wel vinden? Want bij een eerste ontmoeting blijkt zij van bergklimmen te houden en wordt hij al duizelig op de tweede etage, houdt zij van dansen en uitgaan en ligt hij het liefst om halftwaalf in bed.

Dan begrijp je pas goed wat Schopenhauer bedoelt met aantrekkingskracht tussen tegengestelden. Om een zo goed mogelijk nageslacht te krijgen kiest de mens onbewust voor iemand die onze tekortkomingen kan opheffen. Helaas, zo waarschuwt Schopenhauer, blijkt deze keuze zeer zelden samen te gaan met een gepassioneerde liefde. Als toekomstig ouder geslaagd, als levenspartner gezakt.

De vraag is of je hier nou vrolijk van wordt. Alain de Botton raadt lezers die op het punt staan te trouwen aan deze bladzijdes maar over te slaan: ,,Opvallend is dat veel vrouwen moeite hebben met dit hoofdstuk, terwijl mannen er wel iets in herkennen.''

Toch ziet Schopenhauer -het hoofdstuk heet niet voor niets 'Troost voor een gebroken hart'- lichtpuntjes. Ten eerste betekent een verbroken relatie niet per se dat er iets mis is met ons als persoon, maar alleen dat wij met die bepaalde persoon niet in staat zouden zijn geweest om een zo evenwichtig mogelijk kind te produceren. Ten tweede biedt kunst, literatuur, muziek, theater ons de mogelijkheid inzicht te bieden in onze situatie en ons daardoor minder eenzaam te voelen.

Het feit dat door zijn boek en de daarop gebaseerde televisieserie iemand als Schopenhauer, 'aartspessimist en poedelliefhebber', bekend is geworden onder het grote publiek, vindt de Botton geweldig: ,,Filosofie is niet iets dat alleen op de universiteit thuishoort. Bovendien is het daar verworden tot een erg abstract vak met al zijn logica. Het lijkt niet meer op wijsbegeerte, zoals die in het oude Griekenland is ontstaan: het verlangen wijs te worden.''

Net als Socrates en de Bottons favoriete filosoof Montaigne meent hij dat filosofie iets is voor iedereen met een gezond verstand en de bereidheid van zijn ervaringen te leren. Daarom is het volgens Montaigne zo belangrijk dat een boek helder en eenvoudig geschreven is. Het is een misverstand te denken dat alleen ingewikkelde boeken waardevolle ideeën kunnen bevatten.

Die raad heeft Alain de Botton ter harte genomen: ,,Ik houd zelf ook niet van complexe boeken. Ik wil graag iets leren, maar de gedachten moeten makkelijk toegankelijk zijn. Dat had ik voortdurend in mijn achterhoofd toen ik schreef. Ook filosofie verdient eenvoudige taal.''

Het is dan ook niet moeilijk te begrijpen waarom 'De troost van de filosofie' meteen een bestseller werd en op televisie miljoenen kijkers trok: naast een heldere en vlotte schrijfstijl kan De Bottton bogen op een goed ontwikkeld gevoel voor humor. Daarin is de hij op zijn best als hij het verhaal van de filosofen doet. Of het nou het getob van Nietzsche met de vrouwen is of het getut van Schopenhauer met zijn poedels, Alain de Botton weet er altijd een geestige draai aan te geven: ,,Ik houd erg van plagen, maar het is niet onaardig bedoeld. Het getuigt eerder van respect. Zoals je een goede vriend plaagt.''

Minder geslaagd zijn De Bottons pogingen zelf als schrijver in het boek op de voorgrond te treden. Het is een manier van schrijven die De Botton zeer bewondert in Montaigne. Ook deze filosoof verwittigt zijn lezerspubliek immers van zijn behoefte aan privacy als hij op het toilet zit of van zijn voorkeur voor appels boven radijsjes. Maar waar dit in het Frankrijk van de zestiende eeuw opzienbarend en gedurfd was, zijn wij tegenwoordig zo overvoerd met privé-ontboezemingen dat ik daar in een boek over filosofie niet echt op zit te wachten. Wat voegt het feit dat de schrijver tijdens zijn vakantie geen erectie kon krijgen toe aan ons begrip van Montaignes ideeën over de verhouding tussen lichaam en geest?

Een illustratie daarentegen, mits goed gekozen, kan wel een meerwaarde betekenen voor de tekst. Op een enkele uitzondering na, zoals de afbeelding van het favoriete merk chocolademelk van de schrijver als voorbereiding op het drinken van de gifbeker door Socrates, verlevendigen de beelden het verhaal heel treffend. Wanneer je de botsing tussen de menselijke wil en de werkelijkheid ziet afgebeeld, begrijp je meteen wat Seneca bedoelde: tegen bepaalde gebeurtenissen heeft het geen zin je te verzetten. Daar kun je beter buigen dan barsten.

De Botton beweert veel geleerd te hebben van zijn filosofen: ,,Socrates heeft me duidelijk gemaakt dat je niet altijd zo afhankelijk moet zijn van andermans oordeel. Door hem ben ik minder onzeker geworden. Van Epicurus heb ik geleerd rijkdom en bezit te relativeren. Hij vertelt waar het echt om draait in het leven: vriendschap, vrijheid en tijd om na te denken. Veel mensen begrijpen hem verkeerd. Wanneer hij zegt dat het doel van het leven geluk is, denkt iedereen meteen aan geld en luxe. Maar hoe bereik je geluk? Denk daar maar eens over na.''

Filosofen begrijpen is één ding, die kennis toepassen in je eigen leven is weer iets anders. Gevraagd naar zijn volgende project, blijkt Alain de Botton de wijze levensles al weer vergeten: ,,Ik ben nu dertig jaar. Heb vier boeken geschreven, waaronder een bestseller. Wat moet ik nu? Nog een boek? Nu ga ik eerst een groot huis kopen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden