Review

Ieder voor zich, elk verband is virtueel

De klant is een datastring geworden. Fuseren is een zaak van macht en efficiency, niet van inhoud. Zegt hoogleraar en oud-bankman Wim van Dinten. En in de fuserende Sow-kerken gaat het niet anders, analyseert hij. De fusiekerk met haar bazen en professionals loopt uit op 'koninklijke dramaturgie' en vervolgens een failliet.

Lodewijk Dros

Een statig pand, midden in Wijk bij Duurstede, is het onderkomen van stichting Sezen, het geesteskind van Wim van Dinten. De stichting verspreidt het gedachtegoed van de mathematicus en bijzonder hoogleraar bedrijfskunde in Rotterdam, opgetekend in zijn 'Met gevoel voor realiteit', een lijvig boek over 'betekenis'.

Een boek met leeslinten, als een Bijbel, en de wijze waarop sommigen met het boek omgaan, doet er ook wat aan denken. 'Het derde testament' noemen z'n leerlingen het al. ,,Door het boek van Wim bekijk ik álles anders.'' En: ,,Dat is hélemaal ioaz'', (Interne Oriëntatie in Absolute Zin). Het acronym slaat op de levensoriëntatie van mensen: waar ze betekenis aan ontlenen - aan hun omgeving of het rationele, aan anderen of aan zichzelf.

Die oriëntatie is sinds halverwege jaren tachtig in de hele westerse wereld fundamenteel veranderd, zegt Van Dinten (1940). De oud-bankier merkte het aan de balie van de bank. Werden klanten voordien netjes geholpen, en genoot de employé van de cliënt die bedankte voor het prettig meedenken, vanaf die tijd 'werd het financiële gewin, het eigenbelang, doel van de dienstverlening'. ,,Vroeger gaf de ander betekenis, zin aan je werk, en verdiende men óók aan de klant, goed zelfs. Daarna kregen we de win-win-situatie: ik wil het voordeel zien, jij wilt eraan verdienen.'' De maatschappelijke rol van de bank veranderde in die van geldmachine. ,,Iedereen vraagt nu: 'Wat heb ík eraan, wat voel ík erbij? Vind ik het leuk?'.

Op een boekje dat Van Dinten errond 1990 over schreef, kwamen emotionele reacties. ,,Huilend zeiden lezers 'zó wil ik niet in de wereld staan'.''

Maar de wereld 'veramerikaniseerde', of, zoals Van Dinten het noemt: 'Het zelfreferentiële is totaal geworden'. Alles draait om 'mij' en 'ieder doet zijn eigen ding'.

Vooral door technische hulpmiddelen zijn mensen onafhankelijker van elkaar geworden. ,,We ervaren dat als fantastisch. Maar je merkt ook dat je elkaar steeds minder nodig hebt en op jezelf gericht raakt.'' De samenhang tussen burgers is een virtual reality geworden.

'Heel eigentijds' noemt Van Dinten het verschijnsel dat mensen wel wat samen doen, maar alleen als ze dat prettig vinden. Over inhoud gaat het niet. En bevalt het niet meer, dan stop je ermee, in je organisatie, met je werk of je relatie.

Op 'de werkvloer' én aan de top zijn velen zelfreferentiëel. Het is een recent fenomeen, zegt Van Dinten, dat ,,de topmensen zich niet meer hoeven te legitimeren op inhoud. 'Ik heb overzicht, ik ben gekozen, anders zat ik hier niet. Ik ben uitverkoren.' Ze gaan betekenis uitdrukken in kwantiteiten, zodat schaalvergroting volgt.'' De voordelen daarvan zoeken ze in efficiency. En in fusies, met die 'wonderlijke' paradox: afnemers krijgen een breder aanbod, maar wie vanuit de maatschappij kijkt, ziet een verschraald aanbod.

Maar fuseren moet, want anders bereik je de efficiencyvoordelen niet. ,,Wie groot is in getal kan daarop macht ontwikkelen.'' Over inhoud hoeft het niet meer te gaan: anderen hebben maar te volgen.

De charme én het uitputtende van Van Dintens boek is het omvattende. Naast bedrijfskundige passages staan sociologische beschouwingen, cultuurfilosofische analyses, antropologische casus.

Veel aandacht besteedt hij aan wat het postmoderne en de media met het denken en waarnemen hebben gedaan. De tijd van 'concepten', gemeenschappelijke ideeën waar je elkaar op kunt aanspreken, is voorbij. De 'mediale verbeelding', vooral de televisie , heeft er 'opinies' van gemaakt, de zoveelste vervangbare mening. ,,Politieke partijen zijn conceptloos geworden, nemen moeiteloos elkaar standpunten over en brengen elk ideetje meteen op tv.''

We zijn, zegt Van Dinten, 'met onze tijd meegegaan'. De keerzij is voor hem evident. ,,We zijn iets gaan missen: kwaliteit van leven, aandacht voor wat weggerationaliseerd is, voor het intieme. Organisaties, ziekenhuizen, scholen, universiteiten: ze stellen niet meer de mens maar het systeem centraal. Bij de bank is de klant aan de balie een datastring in de computer geworden. Terwijl juist die persoonlijke aandacht van een baliemedewerker door wie je je als klant gekend en begrepen voelt, voor mensen belangrijk is.''

Het herkennen en respecteren van betekenis, ook bij organiseren, is het doel van 'Met gevoel voor realiteit'. Van Dinten wil gevoel ontwikkelen voor wat ertoe doet, om 'nieuwe perspectieven te bieden voor burgers en samenleving'.

Saamhorigheid, menselijke maat, sociale verbanden: uit het boek spreekt een fortuynesk heimwee naar de tijd dat we nog een gemeenschap hadden. Het is, reageert Van Dinten, zeker ook de zorg over de 'managementziekte' die alles in regels wil vatten die 'mensen steeds meer ruimte ontnemen'. Als iets goedgaat, al snap je als leidinggevende niet precies hoe, waarom zou je dan ingrijpen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden