Review

Hrabals hommage aan een groot kunstenaar

Bohumil Hrabal: De tedere barbaar. Vertaald en van een nawoord voorzien door Kees Mercks. Bert Bakker, Amsterdam; 132 blz. - ¿ 29,90.

Tijdens het verhaal van Forman druipt Vladimir stilletjes af. Het bizarre verhaal - van een pianoleraar die met een stok hardhandig de handen van zijn leerlingen bewerkt - hem niet bekoren. Hij trekt zich terug in zijn atelier, waar hij een laatste en definitief experiment met zichzelf uithaalt. Aan het slot van 'De tedere barbaar' beschrijft Bohumil Hrabal welke indruk de zelfmoord van zijn vriend en medekunstenaar op hem maakte: “Ik ging op de grond liggen en luisterde naar de verleden tijd, die zo rijk en warm van kleuren weerkeerde, een tijd die leek op een tunnel die was begonnen bij mijn eerste ontmoeting met Vladimir op het Oudestadsplein . . .”

Voorafgaand aan deze onverwachte dood haalt Hrabal herinneringen op aan zijn vriend en beeldend kunstenaar Vladimir Boudnik. Nergens probeert hij een verklaring te vinden voor zijn dood, maar door een opeenstapeling van scènes die zij samen hebben meegemaakt, schetst Hrabal een beeld van een kunstenaar voor wie het leven zelf de hoogste kunst was. “Zo leek Vladimirs hele leven op het werk van een menselijk hart dat nadenkt. Van alle belevenissen trokken hem alleen die aan en selecteerde hij alleen die die bij zijn type hoorden (. . .) Als criterium golden voor hem altijd een siddering en suizing door zijn hele gemoed, een signaalsysteem waar hij van kinds af mee behept was.”

Hrabal schreef dit boek in 1973, als hommage aan zijn vriend, die in dat jaar vijftig zou zijn geworden. 'Het explosionalisme' was de naam van de kunstrichting die Boudnik had gesticht en waarvan hij vooral zichzelf als lid beschouwde. Een vorm waarin hij poogde door te dringen 'tot in het weefsel en de kern van de materie', waarvan hij de innerlijke schoonheid wilde verwezenlijken in zijn grafische prenten. Je weet daarbij nooit of Boudnik de werkelijkheid omvormde of dat die al vervormd tot hem kwam.

De periode waarin deze herinneringen zich afspelen, geeft op zich al genoeg stof tot bizarre sketches. Het is in de tijd van het starre communisme waarin Hrabal, Boudnik en hun vriend Egon Bondy, dichter-filosoof, aan de rand van de maatschappij verbleven. Boudnik was ook buiten het illegale Tsjechische circuit een bekende naam. Een buitenlander had werk van de kunstenaar 'achter zijn gulp' over de grens gesmokkeld, waarna de grafieken furore maakten in het Modern Institute in Miami. Na dit succes durfde Boudnik nooit meer naar de kapper te gaan. Want stel je voor dat die jaloers zou zijn op Boudniks werk en hem tijdens het knippen de ogen uit zou steken.

Ontroerend is de scène waarin Boudnik, tijdens het beschilderen van de kelder van een vriend, zichzelf verminkt omdat hij het leed van zijn vrouw Tekla (slachtoffer van een verkrachting) op zich wilde nemen. Komisch is de scène waarin de twee vrienden tijdens hun 'obscene periode' opschriften in wc's verzamelden en per abuis betrapt werden in een openbaar damestolet. Zeer Tsjechisch is de scène waarin een ziekenwagen met loeiende sirenes voor de kroeg stopt en de ziekenbroeders even hun tocht onderbreken voor een pint bier. Typerend is de scène waarin de beide vrienden in een locomotief zitten, Vladimir zich voelt verstijven en in Hrabals oor fluistert: “Ik heb 'n fantastische erectie.”

De belevenissen die Hrabal op zijn herkenbare groteske manier en vol humor heeft opgeschreven, lijken op het eerste gezicht een willekeurige verzameling van anekdotes. Maar in elke daad, in elke anekdote schemert de levenskunst door, de filosofie van Boudnik. Naast de eigenlijke tekst bevat 'De tedere barbaar' een inleiding die Hrabal in 1973 schreef bij een expositie van Boudniks grafiek, en een programmatische tekst van de kunstenaarsgroep rond Boudnik aan het begin van de jaren vijftig.

Na de Fluwelen Revolutie van 1989 volgde het eerherstel van Boudnik, wat onder andere tot uiting kwam in de publikatie van twee delen correspondentie van de beeldend kunstenaar aan de auteur. Een van de brieven is als toegift toegevoegd en kreeg als motto mee 'Hersens op het wegdek'. Met een toelichting en de drie bijlagen heeft de vertaler, die uitstekend werk heeft verricht, het beeld van de kunstenaar gecompleteerd.

'De tedere barbaar' is een terugblik vol tedere humor geworden: uit de herinneringen aan zijn vriendschap met Boudnik heeft Hrabal op zijn beurt een kunstwerk weten te creëren - een mooiere hommage kan niemand zich wensen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden