Taal

Houten jas en huis van zes planken zijn metaforen voor de doodskist

Beeld anp

Vroeg of laat krijgt iedereen ermee te maken: de doodskist. Sommigen spreken dat woord principieel zonder tussen-s uit. Daarom is ook de spelling doodkist courant. 

Tot circa 1970 was dat in de media verreweg de gewoonste variant. De laatste decennia hebben de kranten een voorkeur voor de vorm met s. Vaak wordt dit funeraire voorwerp trouwens simpelweg eufemistisch aangeduid als 'de kist'. Daarnaast zijn er synoniemen als grafkist en lijkkist.

Naast deze prozaïsche namen bestaan er ook diverse uitdrukkingen voor de kist. Die gaan doorgaans uit van twee metaforen. In de eerste plaats wordt de kist soms voorgesteld als kledingstuk. Daarop berusten uitdrukkingen als 'houten pyjama' of 'houten jas' (het kerkhof wordt soms schertsend het houtenjassenpark genoemd). Mogelijk hangt het spreekwoord 'het laatste hemd heeft geen zakken' (rijkdommen verliezen hun waarde als je sterft) samen met deze metafoor. 

In de tweede plaats wordt de kist soms voorgesteld als woning of vertrek. De 19de eeuwse dichter Hendrik Tollens noemde de kist 'het plankenhuis dat allen toeft'. Een tijdgenoot van hem had het over iemands 'laatste planken woning'. Bekender is de uitdrukking 'het (laatste) huis van zes planken'. Daarnaar verwijst kassie-zes in de volkse uitdrukking 'kassie-zes zijn' (dood zijn). Vroeger was ook de variant 'huis van vier planken' in omloop, mogelijk naar het Franse voorbeeld maison de quatre planches.

Er moeten nog meer metaforen zijn. Zo heeft een personage in een kroegverhaal van Simon Carmiggelt het over zijn 'houten etui'. Suggesties zijn welkom.

Grammaticale geschillen, etymologische enigma's en andere taaltwijfels, voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees hier het hele dossier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden