InterviewBelle van Heerikhuizen

Hoorspel ‘Wannsee’ over het ‘framen’ van een massamoord

Theatercollectief Konvooi met in het midden regisseur Belle van Heerikhuizen. Beeld Nichon Glerum

In januari 1942 besloten vijftien mensen tijdens de Wannsee-conferentie tot de massamoord op de Joden. Die bijeenkomst komt nu tot leven in een hoorspel. ‘Het lijkt nauwelijks over mensen te gaan.’

Af en toe vliegt het haar aan en beseft ze: dit is écht gebeurd, deze woorden zijn écht uitgesproken, ze hebben de geschiedenis gestuurd! “Dan is het even heel heftig voor me,” zegt regisseur Belle van Heerikhuizen (27).

Geen wonder. Van Heerikhuizen werkt met haar theatercollectief Konvooi sinds een paar weken aan een hoorspel over de Wannsee-conferentie uit 1942. Op deze bijeenkomst van vijftien topambtenaren en SS-officieren werd het plan gesmeed voor de ‘Endlösung der Judenfrage’. Die kwam neer op het uitroeien van alle elf miljoen Europese Joden door middel van gaskamers in concentratiekampen. Weliswaar was dit idee al voorgekookt, maar in deze vergadering werd de beslissing om dit uit te voeren definitief genomen.

Wat er op deze geheime vergadering in een Berlijnse villa aan de Wannsee werd gezegd en hoe de beslissing is gevallen, weten we omdat één exemplaar van de notulen bewaard is gebleven en enkele jaren geleden werd uitgegeven (hier leest u de Nederlandse vertaling). Daardoor is te lezen hoe mannen als Adolf Eichmann, Reinhard Heydrich en Wilhelm Stuckart zonder enig moreel bezwaar bedachten hoe het ‘vraagstuk’, de ongewenste aanwezigheid van miljoenen joden in Europa zo efficiënt mogelijk kon worden opgelost.

‘Absurd’ is het woord dat Van Heerikhuizen keer op keer gebruikt in een gesprek over dit moment in de geschiedenis. Bij Wannsee moet ze ook altijd direct aan het woord waanzin denken. “Dat de gaskamers gewoon rond een tafel zijn bedacht!”

Geen fijn onderwerp om mee bezig te zijn. Maar toen Van Heerikhuizen door Theater na de Dam – het jaarlijkse theaterprogramma dat direct na Dodenherdenking in theaters plaatsvindt – gevraagd werd een voorstelling te maken, kon Konvooi er meteen mee uit de voeten. Van Heerikhuizen: “Deze notulen brengen je heel dichtbij de bron.”

Geschikt was het óók om een andere reden: de coronacrisis brak uit. De voorstelling moest plotseling worden omgezet in een hoorspel. In dit genre ligt de nadruk op de taal en dat past heel goed bij de weergave van een vergadering. Van Heerikhuizen: “Ons eerste plan was dat de toeschouwers in theater Bellevue in Amsterdam om de tafel zouden zitten, alsof ze met de acteurs aan tafel zaten. Nu luisteren ze naar het hoorspel alsof ze erbij zijn.”

Affiche voor 'Wannsee', aanvankelijk bedoeld voor het theater, maar later een hoorspelBeeld Sanja Marusic

Hoe ging het eraan toe tijdens die vergadering?

“Het is tamelijk ontluisterend om die notulen te lezen. Het vreemde is dat het nauwelijks over mensen lijkt te gaan. Het begint ermee dat ze horen dat Hermann Göring hen de opdracht heeft gegeven om het Joodse vraagstuk efficiënt op te lossen. Eerst praatten ze heel lang over de vraag wie een Jood is. Hoorden half-Joden daar ook bij? Dat moest wel, want anders bleven er te veel over.

“Daarna gingen ze over op de vraag: hoe komen we van ze af? Doodschieten was niet efficiënt, want dat kostte veel kogels en was geen prettig werk voor de soldaten. Toen kwamen ze vrij snel met de oplossing van de gaskamers. Vanuit doorvoerkampen zouden joden in treinen worden vervoerd naar concentratiekampen, zoals Auschwitz en Sobibor. Daar gingen ze de gaskamer in en werden ze ‘vernietigd’. De lege trein vertrok twee uur na aankomst om daarna opnieuw met volle wagons aan te komen. ”

Hadden ze geen morele bezwaren bij dit plan?

“Nee, totaal niet. Dat is het opmerkelijke van deze vergadering. Slechts twee van de vijftien mensen laten dat een klein beetje merken. Eentje realiseert zich op een gegeven moment dat de Joden allemaal vermoord moeten worden en zegt dan: ‘O, maar dat hebben ze me nooit verteld’. Stuckart heeft wel juridische bezwaren. ‘Er zijn grenzen’, zegt hij op een gegeven moment. Maar daarmee bedoelt hij niet dat je mensen niet mag vermoorden, maar dat je niet eindeloos de wet mag oprekken en half-Joden als Jood mag tellen.

“Het is fascinerend om te bedenken dat deze mensen bij elkaar waren gezet vanwege hun grote denkvermogen. Het is de top of subtop van nazi-Duitsland, bijna allemaal zijn ze jurist. Toch lijkt het of ze zich van geen kwaad bewust zijn.”

Kun je je daar iets bij voorstellen?

“Moeilijk. Mensen waren zo geïndoctrineerd door het antisemitisme dat ze Joden vergeleken met ratten. Ik zou graag willen zeggen: zoiets zou ik nooit doen. Maar je weet niet hoe je in die omstandigheden reageert.

“Voor mij is het sowieso niet aan de orde. Ik ben zelf Joods, al ben ik niet religieus en is het niet allesbepalend voor mijn identiteit. Maar ik ben me bewust van het gat dat de oorlog in mijn familie heeft geslagen. De acteurs zijn ook sinds hun jeugd gefascineerd door de oorlog, maar bij mij zit er iets van emotionaliteit, van zwaarte aan vast.

“Wat ik interessant vind aan dit verhaal, is de taal. Elk regime ontwikkelt een nieuw discours, gebruikt nieuwe woorden, eufemismen, om makkelijker met de werkelijkheid om te gaan. Zoals wij vluchtelingen gelukszoekers noemen of spreken van klimaatverandering in plaats van opwarming van de aarde, spraken zij over evacueren. Het emigratiebeleid van joden moest worden vervangen door evacuatie. Dan denk je: hè, dat is toch hetzelfde? Maar nee, evacuatie betekende opruimen, massamoord. Sommigen van de aanwezigen merken pas tijdens het gesprek dat dát wordt bedoeld. Die truc met woorden is doodeng, Eichmann was er erg goed in. Ik hoop dat het publiek doorkrijgt hoe we door politici bespeeld kunnen worden met woorden.”

Wannsee, nabij Berlijn; de plek waar in 1942 in een efficiënte vergadering van twee uur werd beslist over het lot van miljoenen Joden. Beeld Wikipedia

Gaan jullie de vergadering helemaal naspelen?

“Nee, we bewerken de tekst en brengen de mannen terug tot drie personages: de aanjager, de jurist en een derde die alles weet van cijfers en onderzoeken. De scènes doorsnijden we met muziek. De drie acteurs zingen samen liedjes van de Comedian Harmonists, een populaire zanggroep uit die tijd. De groep viel in 1935 uit elkaar, omdat de helft van de band Joods was en moest vluchten. De perfectie en geordendheid die close harmony vraagt, past wonderwel bij de ordentelijke massamoord die de vergaderende mannen nastreefden.”

Hoe is het voor de acteurs om zich in te leven in deze top-nazi’s?

“Voor sommigen is dat niet te doen. Ze willen het ook niet, deze mensen bespreken immers iets afschuwelijks. Maar door de vorm, een hoorspel, is er minder sprake van inleving. Voor een theaterstuk leren de acteurs normaal gesproken de tekst uit het hoofd. Vervolgens bedenken ze wat voor personage ze spelen en hoe die beweegt. Die fase van het loskomen van het papier is er nu niet. Dat is vreemd, de acteurs missen het. De personages houden voor ons nu iets afstandelijks. Maar we kunnen zo wel heel zuiver werken aan de tekst.

“Los daarvan zijn we heel gelukkig dat we even theater kunnen maken. Acteur Jasper van Hofwegen zei laatst: ‘Dit is heerlijk én verdrietig. Want we hebben geen enkel uitzicht op een volgende voorstelling.’ Zo is het.”

Theater na de Dam, dat jaarlijks direct na Dodenherdenking toneelvoorstellingen door het hele land organiseert, is dit jaar niet in de theaters in het land te zien. In plaats daarvan zijn er podcasts, films, luistervoorstellingen en livestreams gemaakt. Een greep uit het aanbod:

* Vanuit de lege Amsterdamse Stadsschouwburg presenteert Winfried Baijens het televisieprogramma Na de Dam, met optredens van onder andere Claudia de Breij, Douwe Bob, Herman van Veen, Michelle David, Nasrdin Dchar en acteurs van Internationaal Theater Amsterdam. Om 21.00 op NPO1.

* Helmert Woudenberg speelt in het Betty Asfalt Theater zijn voorstelling Waterman, over de joodse Hatty Waterman die als enige van zijn gezin niet wordt gedeporteerd. Via www.rietveldtheater.nl is voor 12,50 een kaartje voor livestream te koop.

* De toneelvoorstelling van De Aanslag, de oorlogsroman van Harry Mulisch, is om 20.30 op NPO Radio 5 te horen als hoorspel. Met de acteurs Victor Löw, Peter Bolhuis, Henriëtte Tol, Linde van den Heuvel en Reno van Rijsewijk.

* Frances Sanders vertelt in de podcast De zaak Jacob D. over de Nederlandse koopman Jacob Dirkmaat die in 1943 in Wenen werd onthoofd vanwege een klein vergrijp. Vanaf 21.00 uur via www.theaternadedam.nl

* Acteurs van Het Nationale Theater, onder wie Mark Rietman en Malou Gorter, vertellen in De Laatste Getuigen de oorlogsherinneringen van zeven Hagenaars. Dit jaar niet in de schouwburg, maar in een documentaire waarvoor zij verschillende plekken in de stad opzochten. Te zien op www.hnt.nl of op Facebook.  

Lees ook:

Ja, wat wist men nou precies?

Een documentaire probeert antwoord te geven op de vraag of het Westen tijdens de Tweede Wereldoorlog meer had kunnen doen om de Jodenvervolging te voorkomen.

Van huisvader tot massamoordenaar

Wat bewoog doodgewone mannen in de Tweede Wereldoorlog om moordmachines te worden? De Amerikaanse historicus Christopher Browning ging gisteren tijdens zijn ‘Nooit meer Auschwitz-lezing’ in op de motieven van de daders van de Holocaust.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden