Boekrecensie Amerikaanse literatuur

Hoopvolle roman over de aidsepidemie in de jaren tachtig

Nico was voor zijn dood duidelijk geweest: zijn afscheidsdienst moest een feestje worden. Géén gehuil en getreur. Wanneer die dienst, zoals je zou verwachten, een paar dagen na zijn overlijden had plaatsgevonden, dan ­hadden zijn vrienden en kennissen dat niet voor elkaar gekregen. Maar nu het al drie weken geleden was dat Nico stierf, konden ze er net zo goed iets gezelligs van maken. De reden van het oponthoud was Nico’s opa. De familie stond erop dat hij voor de uitvaart werd ingevlogen, ook al had hij zijn kleinzoon al twintig jaar niet gezien. Terrence, met wie Nico al drie jaar een relatie had, kreeg echter geen uitnodiging.

Liefdespartners worden in ‘Een stralende toekomst’ van de Amerikaanse schrijver Rebecca Makkai op een zijspoor gezet ten faveure van verre familieleden die niet op de hoogte waren van de ‘levensstijl’ van de overledene. Dat zoonlief op mannen viel, was voor de ouders van Nico al moeilijk te bevatten, dat hij ook nog eens stierf aan aids is onuitsprekelijk.

We zijn in Chicago, halverwege de jaren tachtig. Het virus verspreidt zich razendsnel in de vriendengroep van de homoseksuele Yale Tishman – Nico was een van zijn eerste vrienden in stad. Bij gebrek aan hulp van familie steunen en verzorgen de jongemannen elkaar, maar tegelijkertijd veroorzaken vermoedens van onbeschermde onderlinge seks ook enorme spanningen.

En zo rouwt de scene om haar slachtoffers, vrezen de leden ervan voor hun eigen gezondheid (Wat is dit voor vlekje? Had ik dat altijd al? Is mijn ex ziek? Ik zou toch niet …) én maken ze er tegelijkertijd ook maar het beste van, zoals op Nico’s ‘afscheidsfeestje’.

Rebecca Makkai Beeld Hollandse Hoogte / Redux Pictures

Ook de verzorgers in beeld

Het doet denken aan de briljante documentaire ‘We Were Here’ van David Weissman, over de aidsepidemie van de jaren tachtig aan de andere kant van de Verenigde Staten: San Francisco. En net als de documentaire, waarin een van de hoofdrollen is weggelegd voor een verpleegkundige en haar werk op een aidsafdeling, geeft ook dit boek een podium aan ‘die andere’ slachtoffers van deze ramp: de vrouwelijke ­verzorgers die al die aidspatiënten machteloos onder hun handen zagen sterven. Fiona, het jongere zusje van de overleden Nico, staat de jongens bij tot in hun laatste uren.

Wanneer Fiona en Yale op de afscheidsdienst van Nico staan te praten, raakt ze zijn bovenlip even aan. Waarom hij zijn snor heeft afgeschoren vraagt ze, en ze is bang dat ze het antwoord al weet: moet hij er ‘hetero’ uitzien voor zijn werk? Yale stelt haar gerust: zijn collega’s weten dat hij een vriend heeft en dat is oké. Hij werkt immers bij een museum, niet bij een bank.

Het is een levensecht gesprek, vol details en eigenaardigheden uit de gayscene en de jarentachtigcultuur. Fiona vergelijkt Yale-met-snor met Tom ‘Magnum, P.I.’ Selleck en Yale-zonder-snor met Luke Duke uit ‘Dukes of Hazard’, beiden populaire figuren in die tijd. Een essentieel verschil met ‘We Were Here’ is natuurlijk dat de personages van Makkai niet echt bestaan (hebben) en dat zijzelf, geboren in 1978, de jaren tachtig en de aidsuitbraak niet bewust heeft meegemaakt.

Maar het maakt niet uit. Zo overtuigend is Makkai, die in het nog niet vertaalde ‘The Hundred-Year House’ uit 2014, dat zich net als ‘Een stralende toekomst’ afspeelt in Chicago, haar personages ook al met geloofwaardigheid in verschillende tijdperken opvoert. Terloops laat ze Yale zich afvragen hoe het er met Rusland voor staat – de Koude Oorlog is immers nog niet afgelopen –, in de auto luistert hij naar een album van Billy Joel en zo zijn er talloze kleine, overtuigende referenties die precies de juiste sfeer oproepen.

Geen whodunnit maar een whohasit

Bijzonder knap is ook het evenwicht dat Makkai bewaart tussen de zwaarte van rouw en verlies enerzijds en de spanning van een wrange pageturner anderzijds: een soort whodunit, maar dan een whohasit. Wie van de mannen leeft er nog wanneer het plot verspringt naar het heden? 

Het heden, inderdaad, want er is nog een tweede plot dat zich afspeelt in hedendaags Parijs én een derde verhaallijn over Yale en zijn werk bij het museum. Toegegeven, het is wat veel, maar ook deze zijsporen boeien en de thematiek, leven met de dood in de achteruitkijkspiegel, blijft eenduidig.

In Parijs is Fiona het hoofdpersonage. Ze vermoedt dat haar dochter, die geen contact met haar wil, zich hier ophoudt. Deze Claire doet bijzonder veel moeite om haar moeder te ontwijken en daarvoor heeft ze waarschijnlijk zo haar redenen – Fiona is emotioneel nooit meer helemaal hersteld van het verlies van haar broer en talloze vrienden en kennissen. Makkai wil maar zeggen: de epidemie mag dan al decennia voorbij zijn, de gevolgen ervan zijn in het hier en nu nog steeds voelbaar.

Terug naar Yale, die, tussen alle tragische verliezen door, de kunstcollectie van Nora, een oudtante van Fiona en Nico, probeert veilig te stellen voor zijn museum. Tijdens zijn bezoeken aan de bejaarde Nora vertrouwt ze hem haar levensverhaal toe, dat getekend is door de dood van al die jongemannen die de Eerste Wereldoorlog zijn ingestuurd. Een verloren generatie – net als de slachtoffers van de aidsepidemie.

‘Een stralende toekomst’, genomineerd voor onder meer de Pulitzer Price en door The New York Times Book Review uitgeroepen tot een van de tien beste boeken van 2018, lijkt een wat cynische vertaling van de oorspronkelijke titel ‘The Great Believers’ – het boek gaat immers goeddeels over dood en verlies. Toch is deze titel bijzonder goed gekozen: het boek weerspiegelt vooral de wil om te leven of, wanneer de dood onafwendbaar blijkt, anderen dóór te laten gaan met leven. ‘Een stralende toekomst’ is niet alleen een ijzersterke, maar ook een hoopvolle roman.

Rebecca Makkai treedt zaterdag 2 november op op het Crossing Border Festival in Den Haag.
Info: crossingborder.nl

Oordeel: Een ijzersterke maar ook hoopvolle roman

Rebecca Makkai 
Een stralende toekomst
Vert. Harm Damsma Nieuw Amsterdam; 480 blz.; € 24,99

Lees ook:

Doodsengelen 

Angels in America’ is een imposant tweeluik over de aidsepidemie in de Verenigde Staten in de jaren tachtig. De vertolking van Toneelgroep Amsterdam is zeer aangrijpend.

Lees ook:

Michael Cunninghams hommage aan Virgina Woolf

Drie dromerige ‘mooie en frisgeboende’ junidagen beleven we mee in‘De uren’ van Michael Cunningham.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden