null Beeld
Beeld

BoekrecensieGeschiedenis

Hoop, haat en frustraties: in de kroniek van De Pizarro’s komt honderd jaar geschiedenis van Colombia samen

Robert-Jan Friele ontrafelt complexe geschiedenis van Colombia in adembenemende pageturner.

Edwin Koopman

Het licht en het landschap doen denken aan het paradijs. En wie er rondreist wordt onmiddellijk gegrepen door de onnavolgbare klanken van de accordeon en de knallende energie van de bewoners. Maar wie erover schrijft kan niet anders dan zoeken naar het waarom van het bloed, de doden en de frustratie van een mislukte vrede. Dat moet de reden zijn dat Colombia vooral bekendstaat om geweld, drugssmokkel en guerrillabewegingen.

“We lijken wel kinderen van Dracula, we hebben bloed nodig”, citeert Volkskrantjournalist Robert-Jan Friele een Colombiaan in zijn boek De Pizarro’s. Eén familie, drie generaties en honderd jaar strijd in Colombia, een vuistdikke kroniek over het door geweld getekende land. Toen het klaar was kreeg hij van de Colombianen te horen dat hij de mooie kanten van het land was vergeten. Maar Friele kon niet anders, schrijft hij: ‘De hemel wordt doorgaans ter kennisgeving aangenomen, maar de hel, die vereist nu eenmaal een verklaring.’

Friele maakt gewaagde keuzes

Dat daar zo’n vijfhonderd pagina’s voor nodig waren verbaast niet. De complexe geschiedenis van Colombia laat zich niet vangen in een paperbackje. Die voor een breed publiek te willen ontrafelen is een waagstuk en ook een verrijking, want een boek als dit ontbrak in Nederland, terwijl de oorlog en de vrede in Colombia – niet in de laatste plaats dankzij de dagboeken van Tanja Nijmeijer – ook in onze kranten toch al jaren het nieuws uit Latijns Amerika beheersen. Niet minder gewaagd is de keuze om dit te doen aan de hand van een in Nederland volstrekt onbekende familie, opgetekend in hoofdstukken met titels als in een archiefkast: ‘Carlos, Bogota, 1973‘.

Het resultaat is een pageturner die leest als een adembenemende roman. Friele schildert de geschiedenis van een door conflict gepijnigd land, ontrafeld met de levens van drie generaties van de Pizarro-clan, een bekende familie uit de Colombiaanse elite. In veel opzichten blijkt die een ideale metafoor voor de Colombiaanse geschiedenis. Ondernemers, militairen, academici, guerrillastrijders, daders en slachtoffers, het is er allemaal onder de nazaten van pater familias Juan Antonio Pizarro, ‘De Admiraal’, met ‘twee epauletten ter grootte van bezems op de schouders‘. De meest legendarische is ex-guerrillero en charismatische presidentskandidaat Carlos Pizarro, die tijdens zijn campagne in 1990 werd doodgeschoten; de meest omstreden zijn broer Hernando, wegens het aanrichten van een afschuwelijk bloedbad.

Gewone volk kan niet even uitwijken

Die keuze creëerde onvermijdelijk ook een hiaat. Hoewel het gewapende conflict niemand spaart, laten de statistieken geen twijfel bestaan over wie het hardst worden getroffen. De uitgebuite boerenfamilies, met miljoenen uit hun dorpen gejaagd, de jongens die zich door armoede gedwongen aansluiten bij de ene of de andere kant om op ‘de ander’ uit te roeien, kortom het gewone volk dat niet, zoals de Pizarro’s, even kan uitwijken naar een appartementje in Parijs; daar gaat het boek niet over. De Pizarro’s is het verhaal van de elite.

Het was een bewuste keus. Friele kent het terrein. Hij was vier jaar correspondent in Latijns Amerika, waarvan de langste tijd in Colombia, wat de klus overigens niet per se simpel maakte. Al was het maar omdat zijn belangrijkste informanten niet de meest spraakzame waren. ‘ls het over zijn persoonlijke ervaringen ging, koos hij voor zwijgen. Zoals iedereen van zijn generatie ervoor had gekozen om te zwijgen,‘ schrijft Friele over de beminnelijke onderzoeker – en voormalig ambassadeur in Den Haag – Eduardo, broer van Carlos en Hernando.

Liever niet te veel weten

Extrovert als de Colombianen zijn, het conflict verandert alles, zeker als het over de familie gaat. Verbijsterend is het moment waarop Eduardo vele jaren na de moord op zijn broer Carlos een email krijgt. De afzender weet wie de moordenaar is, maar Eduardo klapt zijn laptop dicht. Hij wil het niet weten. In Colombia moeten, omwille van de lieve vrede of de veiligheid, vragen onbeantwoord blijven. Wie te veel praat loopt gevaar, wie te veel weet speelt met zijn leven. Dan liever het mysterie, zelfs als het gaat om de dood van hun je broer.

Toch is Friele erin geslaagd zijn rol te verzilveren van de onbevangen buitenstaander aan wie je iets kan toevertrouwen zonder iemand te brouilleren; die typische zaken die zelfs – of misschien juist – binnen een familie zelf worden verzwegen. ‘Ogenschijnlijk onschuldige verhalen waren door de hoofdpersonen nooit met elkaar gedeeld. Het kwam omdat er geen onschuldige verhalen waren’, schrijft hij. ‘De vrees een ander pijn te doen door per ongeluk in oude wonden te porren, won het vaak van de nieuwsgierigheid. Het was aan mij om de puzzel te leggen.’

Vicieuze cirkel van ongelijkheid en strijd

De puzzel werd een meeslepend relaas over ontvoeringen, aanslagen en moorden en over hoop, haat en frustraties, dat soms herinneringen oproept aan García Márquez’ wonderlijke dorp Macondo. Dat is wellicht onvermijdelijk als je schrijft over een land waar de werkelijkheid de fantasie met gemak aftroeft, maar het herkennen en benoemen van dit magisch-realisme zijn een verdienste van de auteur. Zoals het huwelijk van ex-guerrillera Nina Pizarro met een gepensioneerde luitenant: ‘In een vorig leven hadden ze elkaar zonder pardon een kogel in het lijf gejaagd. Nu leefden ze, ver weg van de politiek, in een prachtige vallei waar het eeuwig lente is en de kolibries rond zoemden tegen de achtergrond van het geluid van een stromende rivier.‘

Colombia is een extreem conservatief land dat gevangen lijkt te zitten in zijn eigen conflict, ook na het vredesakkoord met guerrillabeweging Farc. De honderd jaar van de Pizarro-clan weerspiegelt een vicieuze cirkel van ongelijkheid en strijd: ‘De Pizarro’s hadden gepraat en geschreeuwd, kranten vol getikt en muren vol geschreven, geduwd en getrokken, maar het enige dat ze hadden gewonnen, was het recht in spijkerbroek naar hun colleges te komen,‘ schrijft Friele.

Praten over het verleden

En toch, naarmate in het boek de derde generatie Pizarro’s ten tonele verschijnt, lijkt er iets te veranderen. De oorlog van hun ouders blijkt weliswaar diep te zijn doorgedrongen in hun vezels, en de grote keuzes in hun leven te bepalen. Maar de kleinkinderen van De Admiraal willen iets wat de eerdere generaties niet konden: praten over het verleden, verzwegen zaken tot op de bodem uit te zoeken, ‘spreken over hun vaders en moeders en hun rol in het conflict‘. Dat is de generatie die nu aan de macht komt in een land waar naast het niet aflatende geweld inmiddels ook een vredestribunaal getuigenissen afneemt, vergeten massagraven lokaliseert en decennia van conflict reconstrueert. Dat geeft hoop.

null Beeld

Robert-Jan Friele
De Pizarro’s. Eén familie, drie generaties en honderd jaar strijd in Colombia
Meulenhoff; 512 blz. € 29,99

Lees ook:

Colombianen kunnen nog steeds beter hun mond houden

Karin Anema krijgt Colombianen aan de praat over hun ingewikkelde land

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden