InterviewKunstfinanciering

Hoogleraar mecenaatstudies Helleke van den Braber: ‘Makers en gevers moeten in de benen komen’

Helleke van den Braber: ‘Kunstenaars moesten leren om ondernemer en vrager te zijn’. Beeld Emil Cobussen
Helleke van den Braber: ‘Kunstenaars moesten leren om ondernemer en vrager te zijn’.Beeld Emil Cobussen

Hoogleraar mecenaatstudies Helleke van den Braber weet alles over de relatie tussen kunstenaars en gevers. Die wringt weleens. Want wat als een filantroop zelf wil drummen in de band die hij met zijn geld overeind helpt? 

Bij een mecenas denk je aan een schatrijke liefhebber van beeldende kunst, zoals Helene Kröller-Müller of de Amerikaanse Peggy Guggenheim, die beiden een museum lieten bouwen en inrichten. Iets wat nog steeds gebeurt. Kijk naar museum Voorlinden van industrieel Joop van Caldenborgh, en Museum More in Gorssel dat er is gekomen dankzij de zakenmannen Dirk Scheringa en Hans Melchers.

In de populaire cultuur (popmuziek, film, mode) is de liefde van fans en dus potentiële mecenassen nog veel groter dan bij beeldende kunst, weet professor Helleke van den Braber (50). Zij doceert cultuurwetenschap aan de Nijmeegse universiteit en houdt morgen aan de Universiteit Utrecht haar oratie als de eerste Nederlandse hoogleraar mecenaatstudies. Haar leerstoel wordt betaald door drie grote gevers: de Van den Ende Foundation, het Prins Bernhard Cultuurfonds en de BankGiroLoterij. Wat Van den Braber het meest intrigeert aan het mecenaatschap is hoe die relatie tussen gever en maker verloopt, het getouwtrek. 

Want soms wringt en knarst het. Een gever kan eisen stellen aan een gift: ik betaal, dus ik bepaal. Het is ingewikkeld, vertelt Van den Braber: “Kunst in geld uitdrukken is ongemakkelijk, want het gaat over veel meer, over wat iets waardevols je waard is. Aan ware kunst hangt toch geen prijskaartje? Dat geldt al sinds de Oudheid, en vooral sinds de Romantiek, halverwege de 19de eeuw. De maker of het museum wil iets met de gever, want geld geeft artistieke vrijheid, maar zet die relatie ook onder spanning.” 

‘Wen er maar aan, de moderne mecenas wil invloed’

Bij Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam ging het mis bij de plannen voor uitbreiding. Stichting Droom en daad, die bereid was het museum met miljoenen te steunen, wilde meebeslissen over de bouw van een nieuw filiaal en depotgebouw. Die stichting wordt gefinancierd door havenbaronfamilie Van der Vorm en bestierd door oud-Rijksmuseumbaas Wim Pijbes. De uitbreidingsplannen zijn voorlopig van tafel, een gift met voorwaarden wilde Boijmans niet. Pijbes zei: “Wen er maar aan, de moderne mecenas wil invloed”.

Nog een voorbeeld waar het ingewikkeld werd: in de popscene, vastgelegd in de documentaire Buying the Band uit 2014 (online nog te zien bij 3voor12.vpro.nl). De rijke vastgoedhandelaar Jan ’t Hoen had een mecenaatsrelatie opgebouwd met leden van Herman Broods band Wild Romance. Die zou dankzij hem een wederopstanding meemaken.

’t Hoen investeerde tonnen in instrumenten, een studio en een tourbus. Zijn voorwaarde: hij werd de drummer en wilde bepalen wie er in de band kwam. Einde verhaal voor wie te veel drank en drugs tot zich nam. Van den Braber: “Je ziet in de film goed hoe beide partijen met elkaar worstelen. Voor Jan is het een zakelijke transactie: ik ben genereus, ik wil de band helpen, dus ik mag er iets tegenover stellen. En de kunstenaars willen hun autonomie niet inleveren.”

De hakbijl van Halbe Zijlstra

Toen oud-staatssecretaris Halbe Zijlstra tien jaar geleden met zijn hakbijl door de cultuursector ging, werd het voor Van den Braber als onderzoeker interessant. “Ik zag de kunstsector panikeren. Makers moesten anders gaan denken: hoe krijg ik meer of een ander publiek? Dat heeft veel creativiteit en initiatieven opgeleverd. Als maker moest je ondernemer en vrager worden.”

Zelfs gesubsidieerde omroepen doen er tegenwoordig aan mee. Zo laat de VPRO filmmaker Ruben Terlou in een online filmpje aan de achterban zijn nieuwe reisserie over Chinezen aanprijzen. Als hij die nog beter wil maken, zouden VPRO-fans hem kunnen steunen. Het leverde de omroep 80.000 euro op. De VPRO ziet de 30.000 donateurs als ambassadeurs van de serie. Zij worden door Terlou exclusief op de hoogte gehouden van wat hij zoal meemaakt.

Door corona is de roep om steun van veel makers nog luider. Voor zover ze het veld kan overzien, valt het Van den Braber op dat mensen die toch al gaven, nog meer geven. Filmtheaterplatform Cineville meldde dat 12.000 van de 50.000 Cinevillers hun abonnement tijdens de eerste lockdown vrijwillig doorbetaalden. Ook poppodia en festivals merken dat mensen het geld van tickets niet terugeisen.

Schenken bij wijze van alternatief applaus

Van den Braber: “Ik heb verder nog genoten van de actie ‘Doe mee met je AOW’, afgelopen voorjaar. Twee AOW’ers besloten hun vakantiegeld, dat je als AOW’er ook krijgt, aan de kunst te geven. De oproep van het Prins Bernhard Cultuurfonds om hun voorbeeld te volgen, leverde in een paar weken ruim een miljoen euro op. Die werd vervolgens verdeeld onder vernieuwende makers.” Het is een prachtige vorm van het kweken van eigenaarschap, vindt ze. “Makers zitten in de penarie, maken mooie dingen, wij hebben het niet nodig, wij schenken bij wijze van alternatief applaus.”

Steeds meer makers en gevers vinden de weg naar crowdfunding. Platform Voordekunst coördineert en stroomlijnt zulke acties (zoals ook van muziekblad OOR en This Mobile Art Gym). Acties die niet altijd grote bedragen opleveren, maar dankzij sociale netwerken wel een enorm publiek bereiken. Van den Braber: “Je maakt je merk er bekender mee en je hoopt er gevers mee terug te laten komen. Je lokt jonge mensen met tientjes, later wordt het meer en misschien ooit een legaat.”

Die mix van inkomsten is in Nederland de toekomst, denkt de hoogleraar: cultuursubsidie én bedrijfssponsoring én particuliere financiering. “Het gaat er dus om dat kunst een bron van gedeelde vreugde wordt. Toen de overheid helemaal voor ons zorgde, zat je in de zaal, en hoefde je niets. Die tijden zijn voorbij. Makers en gevers moeten in de benen komen. Dankzij Halbe, ja.”

De oratie van Helleke van den Braber ‘Van maker naar mecenas (en weer terug)’ is 19 januari online bij te wonen om 16.15 uur via deze link.

‘De giften overtroffen al onze verwachtingen’

De succesvolste actie van crowdfundingsplatform Voordekunst.nl is tot dusver die van muziekblad OOR. In april bestaat OOR vijftig jaar en dan moet er een jubileumboek liggen met foto’s van de beste fotografen en schrijvers die sinds 1971 aan OOR zijn verbonden. Geschatte donatie-opbrengst was 25.000 euro, de helft van de drukkosten. Hoofdredacteur Koen Poolman (49) vertelt bang te zijn geweest om zo hoog in te zetten. “Half november, vlak voor de actie online ging, liep ik midden in de nacht naar mijn laptop en verlaagde ik het bedrag nog naar 22.500 euro. Want als je het streefbedrag na een maand niet haalt, gaat het geld terug naar alle donateurs en is de actie mislukt. Uiteindelijk overtroffen de giften al onze verwachtingen: de 1498 donaties leverden € 106.859 op.” Poolman denkt dat de gulheid van de gevers zeker ook met corona te maken heeft. “Onze advertentiemarkt is ingestort, er zijn geen festivals, de kersteditie van OOR ligt normaal zes weken in de winkel, nu was dat maar vijf dagen. De januari-OOR zal de kiosk zelfs nooit bereiken. We kregen geweldige reacties van mensen voor wie het blad in een cruciale periode van hun leven belangrijk was. Iemand schreef: Uit het oog, maar niet uit het hart’. Zo is het.” Diegene was donateur Remco van den Boogert (43), in het dagelijks leven organisatieadviseur bij de politie. “Ik heb het blad vroeger stuk gelezen, het was mijn toegangspoort tot de nieuwste muziek en de wereld van artiesten. Nog steeds ben ik fan van de Amerikaanse rockband Pearl Jam. Toen ik hoorde over de jubileumactie van OOR wilde ik van dat feest graag deel uit maken.”

Donateur: ‘Ik steun dit project van Pip graag’

Kunstenaar en fanatiek sporter Pip Passchier (25) bedacht This Mobile Art Gym, een mobiele kunstexpositie om je creatieve brein te trainen. Ze deed dat samen met collega Maarten Bel voor kunstbeurs This Art Fair. Met een vrachtwagen vol kunst rijdt zij met Bel in de meivakantie een week lang door alle wijken van Amsterdam. Iedereen kan in de vrachtwagen naar kunst kijken en wordt uitgedaagd om z’n rechterhersenhelft te trainen. De kunst is afkomstig van kunstenaars die meedoen aan This Art Fair, de beurs die ook in mei plaatsvindt. De actie van Passchier moet 17.500 euro opleveren, ze zit nu tegen de 14.000. De actie loopt tot 21 januari (giften nog welkom). Een van Passchiers donateurs is Floor Nijdeken (39), als productontwikkelaar en planoloog zelf ook ‘een creatief’. “Ik steun Pip graag, want ik vind het geweldig hoe zij de jeugd wil betrekken bij kunst. Want jongeren komen nauwelijks in musea. En we moeten allemaal, en zeker kinderen, weg van het digitale. Je wordt toch strontziek van dat zoomen?” Zelf bedacht hij een borduurtafel, die binnenkort in het Fries Museum staat. Bezoekers kunnen met een dikke stopnaald en wol een stukje borduren van wat weer een kunstwerk op zich wordt.

Lees ook: 

Rel tussen kunstenaar en mecenas ettert door ondanks vonnis

De opdrachtgever vindt het geleverde kunstwerk niet goed en eist iets nieuws. Is de artistieke vrijheid in het geding? Of probeert een gefrustreerde kunstenaar alleen maar zijn gram te halen?

Lees ook:

Muziek of theater wil ook mecenas

Joop Van Caldenborgh is niet de klassieke mecenas zoals we die uit de kunstgeschiedenis kennen, de weldoener die een enkele kunstenaar faciliteert

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden