InterviewDie ersten Menschen

Honderd jaar geleden was deze provocatieve partituur te omstreden, nu durft de Nationale Opera het weer aan

Scène met Adam en Eva uit Die ersten Menschen.  Beeld Ruth Walz
Scène met Adam en Eva uit Die ersten Menschen.Beeld Ruth Walz

In het gezin van Adam en Eva is de sfeer broeierig. Freud en fruit zijn alom aanwezig in Die ersten Menschen. Dirigent François-Xavier Roth was verrast door de overrijpe muziek van Rudi Stephans enige opera.

Het zou een van de opvallendste voorstellingen en debuten van dit seizoen hebben opgeleverd. Berlioz’ La damnation de Faust met Berlioz-specialist François-Xavier Roth en regisseur Calixto Bieito, het enfant terrible van de operawereld. Berlioz en Faust verdwenen, maar Roth en Bieito bleven. Sophie de Lint van De Nationale Opera ging met hen om de tafel om een minder groots en ingewikkeld alternatief te vinden, een titel die makkelijker in de coronaprotocollen paste.

Het was Bieito die met het idee voor Die ersten Menschen van Rudi Stephan (1887-1915) kwam, vertelt Roth na een repetitie in Nationale Opera & Ballet in Amsterdam. De eerste akte is daar net onder handen genomen. Het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) zit niet in de orkestbak van het theater, maar achter op de bühne, uitwaaierend in amfitheater-opstelling. Een doorzichtig gaasdoek, waarop af en toe filmbeelden geprojecteerd worden, scheidt musici en dirigent van de vier zangers op het toneel.

Overrijpe muziek

Roth dirigeert in T-shirt, spijkerbroek en makkelijke linnen schoenen. Het toneel ligt vol fruit, op filmbeelden breekt een vrouw sensueel en langzaam een rode granaatappel open. Het sap druipt er in slow motion uit. De overrijpe muziek van Stephan past er perfect bij.

“Ik had nog nooit van deze opera gehoord”, bekent Roth, “Calixto kwam met de titel. Voor melomanen is Rudi Stephan de beroemdste, onbekende componist die er bestaat. Velen kennen zijn naam, weinigen zijn muziek. In februari werd besloten om deze opera te gaan doen. De voorbereidingstijd was dus extreem kort. Ik was op dat moment met mijn eigen orkest Les Siècles Debussy’s Pelléas et Mélisande in Lille aan het voorbereiden. Die opera is tien jaar ouder dan die van Stephan, en ik zag en hoorde meteen opvallend veel overeenkomsten.”

Groot schandaal

“Ja, ik was direct gefascineerd door deze opera van een componist die tijdens de Eerste Wereldoorlog zo jong aan het oostfront in Galicië sneuvelde”, zegt Roth. “Hij was pas 28 jaar en schreef op die jonge leeftijd al meesterlijke muziek. Zijn enige opera had hij toen al af.

“Vijf jaar na zijn dood is het werk in première gegaan. En het was meteen een groot schandaal, vanwege de incestueuze verhoudingen in het werk, en de erotische boventonen. Het werk paste qua thematiek precies in de tijd van Sigmund Freud en al die andere broeierige opera’s zoals Salome en Elektra van Richard Strauss en Der ferne Klang en Die Gezeichneten van Franz Schreker.

“Die titels zijn beroemd gebleven, worden overal gespeeld, hebben een geschiedenis. Het is vreemd om een werk te gaan uitvoeren dat als het ware meer dan honderd jaar heeft stilgestaan. Er bestaat slechts één set orkestpartijen van, mijn partituur heb ik eerst grondig moeten schoonmaken. Er zijn amper voorstellingen van geweest, en dus is er geen uitvoeringsgeschiedenis. Je voelt dat als musicus. De noten resoneren niet met de lading van eerdere uitvoeringen. De magie van goede muziek is dat die door verschillende generaties heen reist, en dat er dus een relatie is met al die vorige generaties. Die ersten Menschen is nooit echt tot leven gekomen. Je moet deze uitvoering dus eigenlijk beschouwen als een wereldpremière, een eerste keer. Waarbij je alles zelf moet uitzoeken, expressie, frasering, tempo, dynamiek.”

Terug naar de bron

“Ik hou wel van composities waarbij je alles zelf moet uitvinden”, legt Roth uit. “Met de opera’s van Berlioz hebben we dat ook moeten doen. Die zijn ook amper uitgevoerd. Met Les Siècles doen we dat eigenlijk altijd, ook met muziek die wel een geschiedenis heeft. Terug naar de bron, naar het manuscript als dat mogelijk is. Proberen uit te vinden wat de componist bedoelde. En wij doen dat dan ook nog met het instrumentarium dat de componist gekend heeft en tot zijn beschikking had. Je moet jezelf steeds opnieuw bevragen, niet vertrouwen op je geheugen. Dat is het grootste gevaar in muziek, dat je steeds maar weer een mooie herinnering voortzet. Vooral bij muziek die je al kent. Je moet steeds opnieuw proberen door te dringen in de wortels van een compositie.

Die ersten Menschen, geobsedeerd door seks en geloof

De eerste twee mensen op aarde waren verliefd en werden uit het paradijs gegooid. De derde mens kwam uit hen voort en vermoordde de vierde. Dat is de basis van het toneelstuk van Otto Borngräber, waarop de opera gebaseerd is.

Borngräber gaf zijn stuk de ondertitel Erotisch mysterie mee, en dat geeft al aan dat hier niet het Bijbelse verhaal van Adam en Eva verteld wordt, en ook niet dat van Kaïn en Abel. De ene broer vermoordt weliswaar ook hier uit jaloezie de andere, maar om heel andere, seksueel gedreven beweegredenen. De vier personages hebben allemaal obsessies met geloof en seksualiteit. Vader-, moeder-, zoon- en broedercomplexen zoals bij Freud voeren de boventoon. De altsaxofoon in het orkest staat symbool voor het immoralisme in de partituur.

De opera ging in 1920 in Frankfurt in première. Na omwerking van de meest omstreden passages door Karl Holl volgde een nieuwe première van een verkorte versie in 1924. Na 1933 verdween de opera van het toneel, en is sindsdien slechts sporadisch opgevoerd. De Nationale Opera verzorgt nu de Nederlandse première.

“Ja, ik geloof zeker dat het met Les Siècles anders geklonken zou hebben, maar vergeet niet dat het Concertgebouworkest een grote traditie heeft met muziek uit het begin van de 20ste eeuw. Mahler, Strauss, Zemlinsky, Webern, er zijn weinig orkesten die kunnen bogen op zo’n rijke historie met al deze componisten, van wie sommigen in Amsterdam hun werk kwamen dirigeren. Wij moeten de opera van Stephan uitvoeren alsof hij in de zaal aanwezig is. Hij heeft een meesterwerk geschreven, en daar moeten we zoveel mogelijk recht aan doen.”

Fruit

“Ondanks de latere aanpassingen is het nog steeds een provocatieve partituur. Een psychologisch drama over lust tussen mensen, in alle mogelijke variaties. Wat is een gezin? Het kan een drama zijn, of het beste dat er in deze wereld bestaat. Freud heeft er het nodige over te zeggen, over al die obsessies die er binnen een gezin kunnen zijn.

“Bieito heeft daar in zijn enscenering ook nog eens gul al dat fruit tegenaan gegooid. Hij vraagt van de vier zangers dat ze acteren als wilde dieren, dat ze verder gaan dan normaal. Ook vocaal moeten ze behoorlijk aan de bak, want het is niet kinderachtig wat Stephan voor ze bedacht heeft. Wilde, maar verrukkelijke muziek van een ware meester.”

Die ersten Menschen gaat op 3 juni in première. Solisten zijn Annette Dasch, Kyle Ketelsen, John Osborn en Leigh Melrose. Het Koninklijk Concertgebouworkest staat onder leiding van François-Xavier Roth. De regie is van Calixto Bieito. Alle info op operaballet.nl en hollandfestival.nl

Scène uit Die ersten Menschen bij De Nationale Opera. Beeld Ruth Walz
Scène uit Die ersten Menschen bij De Nationale Opera.Beeld Ruth Walz

Lees ook:

Ravels ballet zoals het in 1912 klonk

En dus spelen hier klarinetten uit 1905, hoorns uit 1912, Courtouis-trombones van rond 1900 en een tuba uit 1913. Roth en de zijnen beweren dat Ravels ballet nu weer voor het eerst klinkt zoals in 1912.

Musiceren als Indiana Jones

Dirigent François-Xavier Roth is verslaafd aan historische instrumenten, zo belangrijk voor de klankkleur van een compositie. Maar hij dirigeert even soepeltjes het traditionele Concertgebouworkest en het Gürzenich-Orchester Köln

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden