De Muur bij de Potsdamer Platz in november 1989.

BoekrecensieGeschiedenis

Holslag analyseert onze ontredderde wereld hard en ongemakkelijk

De Muur bij de Potsdamer Platz in november 1989.Beeld Hollandse Hoogte / Laif

Jonathan Holslag wijst aan waar het Westen na de val van de Berlijnse Muur kansen heeft laten liggen. Een ongemakkelijke boodschap.

Natuurlijk, het wás een euforisch moment, de val van de Berlijnse Muur, die avond van 9 november 1989. Vooral ook omdat niemand het echt had zien aankomen. De Koude Oorlog – met zijn krankzinnige wapenwedloop, bloedige oorlogen in de ‘periferie’ en de voortdurende angst dat een conflict of stomme vergissing zou escaleren tot een nucleaire, kortstondige Derde Wereldoorlog – was ten einde. En ‘het Westen’ had gewonnen!

Na het fascisme had ook de tweede totalitaire ideologie verloren, de toekomst was aan de vrijemarkteconomie en de liberale democratie.

Wat valt er nou te zeuren?

Elke commentator citeerde de titel van een essay dat een Amerikaanse ambtenaar die zomer had gepubliceerd: Het einde van de geschiedenis. En omdat de geschiedenis van de twintigste eeuw er een van ideologische strijd, oorlog, onderdrukking en genocide was geweest, klonk dat veelbelovend.

In Van muur tot muur, de wereldpolitiek sinds 1989, wijst de Belgische politicoloog Jonathan Holslag er terecht op dat de auteur van dat stuk, Francis Fukuyama, helemaal niet zo triomfalistisch was geweest. Niet alleen eindigde de titel van zijn stuk eigenlijk met een vraagteken, ook voorspelde hij dat het een ‘dieptreurige tijd’ zou worden. Ideeën en idealen zouden immers plaatsmaken voor ‘economisch calculeren, het eindeloos oplossen van technische problemen, zorgen over het milieu en het bevredigen van de vraag naar technologisch hoogstaande consumentenartikelen’.

Jonathan Holslag. Beeld Patrick Post
Jonathan Holslag.Beeld Patrick Post

Fukuyama bespeurde toen al bij zichzelf ‘een sterke nostalgie naar de tijd waarin de geschiedenis nog bestond’. Maar goed, Fukuyama is een typische intellectueel en volgens de havenarbeider-filosoof Eric Hoffer kunnen die ‘niet functioneren bij kamertemperatuur’. Misschien verlangde de overgrote meerderheid van de mensheid wel naar rust en een snel stijgende welvaart.

En zijn die mensen niet op hun wenken bediend? De wereldhandel is sinds 1989 met 600 procent toegenomen, de bruto productie verviervoudigde en het aantal mensen dat in extreme armoede leefde nam met 70 procent af. Wat valt er te zeuren?

Overal ter wereld worden nieuwe muren opgetrokken

Alleen al de titel van het boek van Holslag laat zien dat hij wat minder optimistisch gestemd is: zo’n dertig jaar na de val van De Muur worden overal ter wereld muren opgetrokken. Fysieke muren en hekken om vluchtelingen en ‘gelukzoekers’ tegen te houden en tariefmuren om de nationale markten te beschermen. De aanvankelijk zo bejubelde mondialisering had blijkbaar heel wat negatieve neveneffecten.

Donald Trump na een speech aan de grensmuur bij Alamo, in januari 2021. Beeld AFP
Donald Trump na een speech aan de grensmuur bij Alamo, in januari 2021.Beeld AFP

Het feit dat de Nieuwe Wereldorde die de Amerikaanse president George H. Bush in 1989 proclameerde ‘unipolair’ was, betekende dat de kiemen van toekomstige problemen reeds aanwezig waren.

In het eerste decennium na 1989 gingen mondialisering en democratisering min of meer hand in hand. Overtuigd van de eigen morele superioriteit legde het Westen de beginselen van de vrijemarkteconomie en de liberale democratie op aan de rest van de wereld. In landen die zich net ontworsteld hadden aan het communisme leek dat een succes.

Maar economische liberalisering betekende aanvankelijk vooral dat een klein clubje geslepen ex-apparatsjiks wanstaltig rijk werd, terwijl de gemiddelde levensverwachting van de rest van de bevolking daalde en deze in diepe armoede en onzekerheid belandde, wat het vertrouwen in de democratie geen goed deed.

Terecht wijst Holslag erop dat democratie en mensenrechten ook elders primair met de mond werden beleden en de belangen van grote ondernemingen en een snelle groei van de consumptie vooropstonden, terwijl het klimaatprobleem genegeerd werd.

Landen die zeer argwanend tegenover het Westen stonden, zoals China en de Golfstaten, hielden zich gedeisd en versterkten in stilte hun economische macht.

Mondialisering denderde voort, democratisering stokte

Tekenen dat het misging werden genegeerd. Het uiteenspatten van de dotcom-zeepbel rond 2000 leidde niet tot herziening van het financiële systeem, zodat er nieuwe crises volgden. De aanslagen van 11 september 2001 resulteerden in ondoordachte oorlogen die de Golfregio destabiliseerden en het moslimextremisme verder aanwakkerden.

Ondertussen ging in het eerste decennium van deze eeuw de mondialisering wel verder, maar kwam de democratisering tot stilstand. In veel landen kwamen sterke leiders met nationalistische en populistische slogans aan de macht, de kloof tussen rijk en arm werd groter en er ontstond steeds meer onvrede onder mensen die helemaal niet het gevoel hadden dat ze profiteerden van de mondialisering.

De door het Westen bejubelde liberalisering en vrijhandel kwamen volgens Holslag voort uit de dominante positie waarin deze landen na 1989 verkeerden en niet uit de principes van de Verlichting en het streven naar een rechtvaardige samenleving van geëmancipeerde burgers.

Twintig jaar hoogmoed en gemakzucht

Deze twintig jaar durende ‘combinatie van hoogmoed en gemakzucht’ leidde ertoe dat de periode na pakweg 2010 getypeerd kan worden als de fase van ‘afrekening en aftocht’, schrijft Holslag. En hoe dat laatste er in de praktijk uitziet, weten we sinds de val van Kaboel maar al te goed. Holslag laat nauwkeurig zien hoe dit proces zich het afgelopen decennium voltrok, met snelle opkomst van nationalisme en populisme, het toenemende zelfbewustzijn en de expansie van China, de steeds benarder positie van het mondiale Zuiden, waar landen zich niet zelden tot China wenden.

De Chinese president Xi Jinping op staatsbezoek in Sierra Leone in 2018. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
De Chinese president Xi Jinping op staatsbezoek in Sierra Leone in 2018.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Veel landen hebben hun buik vol van de westerse hoogmoed. Zo citeert Holslag een voormalige minister van Zuid-Korea, die hem vertelde: ‘Ik zie de wereld als een berg. Landen als het mijne en China werken zich omhoog. Maar als we bijna boven zijn, zien we dat jullie aan het picknicken zijn, dat jullie je rijkdom aan het opeten zijn en geen zin meer hebben om door te klimmen naar nieuwe hoogten. Maar jullie zijn wel boos dat er anderen in de buurt komen. Jullie geven je leidende rol op en nemen het anderen kwalijk dat ze ambitieus zijn.’

Het Westen krijgt niet van alles de schuld

Van muur tot muur is een ongemakkelijk boek. Het komt niet met één oorzaak van de huidige problemen en dus ook niet met één oplossing. Holslag beschrijft en analyseert complexe processen, waarbij hij niet het Westen van alles de schuld geeft, maar wel constateert dat het na 1989 kansen heeft laten liggen.

Hij is niet de man van de mooie verhalen. Niet wat betreft de inhoud en niet wat betreft de vorm. Van muur tot muur is niet het sfeervolle verslag van een reis door een ontredderde wereld dat de beschaafde wereldburger in staat stelt in zijn gerieflijke leesfauteuil behaaglijk te huiveren.

Holslag is van de harde analyse en de ongemakkelijke feiten, die hij helder opschrijft, en waar de lezer zelf mee aan de slag moet.

null Beeld

Jonathan Holslag
Van muur tot muur. Wereldpolitiek na 1989
Vert. Aad Janssen en Pon Ruiter
De Bezige Bij; 432 blz. € 34,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden