Hoge hekken, hakenkruizen en zwarte laarzen: de oorlog door de ogen van een Roma-meisje

Zonder titel (1994). ‘Je proeft haar angst uit het beeld van de soldaat die tussen zijn benen door haar recht in het gezicht kijkt.’ Beeld Ceija Stojka

Ceija Stojka overleefde drie concentratiekampen. Op latere leeftijd maakte ze meer dan duizend schilderijen over haar oorlogsherinneringen. Museum Het Valkhof toont een uitgebreid overzicht van haar ‘helle en dunkle Bilder’.

Het schilderij lijkt op het eerste gezicht een close-up van dicht struikgewas, tot je een paar ogen ontdekt. En dan nog een paar, nee, nog meer. Zeven paar ogen zitten er verstopt in de wirwar van bladeren en takken. Het zijn de angstogen van opgejaagd wild dat zich schuilhoudt tussen de struiken. 

Er gaat een enorme spanning van uit. Zoiets kun je alleen maar schilderen als je het zelf hebt beleefd. En dat heeft Ceija Stojka (Oostenrijk, 1933-2013), zoals al haar schilderijen en tekeningen in Museum Het Valkhof weerspiegelen wat ze als Roma-meisje heeft meegemaakt in de Tweede Wereldoorlog. 

De ogen in het struikgewas zijn van haar moeder Sidonie, van haar zelf en haar broers en zussen Mitzi, Kathi, Hansi, Karli en Ossi. Het schilderij verbeeldt het moment dat ze ondergedoken zijn in Wenen, op de vlucht voor de nazi’s die ook de jacht hebben geopend op zigeuners. In het Kongresspark mogen de kinderen af en toe spelen, want de struiken zijn goede verstopplekken. Op 3 maart 1943  worden ze toch opgepakt en gedeporteerd naar Auschwitz. Vader Wackar is in 1941 al op transport gezet naar Dachau en een jaar later omgebracht. In het kamp krijgt Ceija (spreek uit: Tsaja) een Z (van zigeuner) op haar arm getatoeëerd en daarachter het nummer 6399.

Ceija Stojka in 1995. Beeld Christa Schnepf

Beklemmend levensverhaal

Op wonderbaarlijke wijze overleeft het Roma-meisje drie concentratiekampen. In Het Valkhof  kunnen we haar beklemmende levensverhaal volgen aan de hand van ruim honderd schilderijen en tekeningen, deels vergezeld van haar eigen teksten. Het is het eerste grote overzicht in Nederland, waar ze als beeldend kunstenaar nagenoeg onbekend is.  

Na de oorlog en de hereniging van het gezin – alleen het jongste kind Ossi heeft het niet overleefd – zwijgt Stojka decennialang over haar oorlogservaringen. Niemand wil ook naar haar luisteren, zei ze. Pas vanaf haar 55ste begint ze erover te schrijven, ook al heeft ze nauwelijks onderwijs gevolgd. In 1988 verschijnt haar eerste boek, waarin ze vertelt over het leven in de kampen in een stijl alsof ze weer het kind is van toen. Zo schrijft ze over het moment dat het gezin gedeporteerd wordt: “Vader was al dood. Hij wist niets van ons, anders was hij twee keer gestorven.” Er volgen meer boeken en Stojka maakt naam als activiste voor het lot van Roma.   

Vanaf 1990 gaat ze ook schilderen en tekenen, opnieuw als autodidact. Tot haar dood maakt ze meer dan duizend tekeningen en schilderijen, opnieuw vanuit het perspectief van het kind. In een naïeve stijl geeft ze weer hoe de familie voor de oorlog met een woonwagen en paarden – haar vader was paardenhandelaar – door het idyllische landschap van Oostenrijk trekt. Bij sommige schilderijen staan ook teksten uit haar boeken. “Mamma zegt/ reizen in de zomer/ door de velden met zonnebloemen/ dat is voor onze kinderen, Wackar/ een prettige bezigheid.” 

Zonder titel. Beeld Ceija Stojka

Die lichte en zonnige schilderijen, ‘helle Bilder’, maken gaandeweg plaats voor beelden die steeds donkerder en grimmiger worden, ‘dunkle Bilder’. Hoge hekken, hakenkruizen en zwarte laarzen gaan haar schilderijen domineren. Je realiseert je hoe klein ze nog was als ze de trappende bewegingen van laarzen op ooghoogte weergeeft. Je proeft haar angst uit het beeld van de soldaat die tussen zijn benen door haar recht in het gezicht kijkt.

Auschwitz - Ravensbrück - Bergen-Belsen

In chronologische volgorde leiden haar schilderijen van Auschwitz naar Ravensbrück en uiteindelijk Bergen-Belsen. Met het nauwkeurige oog dat kinderen vaak hebben voor details die volwassenen ontgaan, legt ze nachtmerrieachtige taferelen vast vol prikkeldraad, bewakers, sneeuw, bloedsporen en rokende schoorstenen. Ze komen extra hard binnen door de kinderlijke stijl. Dat de afschrikwekkende beelden voor altijd op haar netvlies zijn gebrand, verbeeldt ze in een reusachtig oog. In het oogwit tekent ze prikkeldraad, een doodskop, hakenkruis en kraai. 

Dat ze schildert vanuit uit het perspectief van een kind, schuurt soms met de volwassen vrouw die ze is. Dat ongemak voel je bijvoorbeeld bij het schilderij van overleden mensen die ze van de kampbewaker uit de stapelbedden moest trekken. Ze lijkt zich ervoor te verontschuldigen dat ze dat als kind ‘normaal’ ging vinden. “Ik heb de dode naar voren gerold/ en dan was het pats/ en is hij naar beneden gevallen/ het was moeilijk voor mij als er kinderen bij waren met wie ik had gespeeld/ maar na verloop van tijd raak je er ook aan gewend/ en bovendien moet je het doen/ als je het niet doet en hij komt/ dan geeft hij je een dreun op het hoofd.”

Landleven (1993). Beeld Ceija Stojka

Veerkracht

Op het laatst kan ze alleen nog maar met zwarte inkttekeningen en zwarte verf – die ze uitsmeert met haar vingers – de duisternis in Bergen-Belsen weergeven. Maar dan komen de kleuren terug, eerst van de brandende barakken na de bevrijding van het kamp. Daarna viert ze met de ongelooflijke veerkracht van een kind de ‘terugkeer in het leven’ met zinderende velden zonnebloemen en klaprozen. In plaats van het hakenkruis wordt nu een kapelletje met Mariabeeld een vast element in haar schilderijen. Het geloof gaf haar de kracht om vol te houden, schrijft ze. “Maria gaf me warmte en nam de honger weg.”

Het werk van Ceija Stojka is niet in een kunsthokje onder te brengen, al zijn er raakvlakken met naïeve  en outsiderskunst. Maar ze weet haar ervaringen zo invoelbaar te maken, dat het kijken een intense ervaring wordt. Het is doorleefde kunst. 

Ceija Stojka - Oorlogsherinneringen van een Roma, t/m 19 juni in Museum Het Valkhof in Nijmegen. ★★★★★ 

Lees ook:

Niemand die haar horen wilde

Na de oorlog had niemand oor voor haar verhalen. Toch schreef ze die op en verborg ze die in de keuken. De publicatie gaf een schok.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden