Review

Hoera, het monster is gecrepeerd!

Kan het iemand wat schelen, dat de brave Gregor Samsa veranderd is in een kever? Zijn familie wil hem, nu hij geen geld inbrengt, het liefst kwijt.

Als hij 's ochtends ontwaakt, ziet Gregor Samsa dat hij is veranderd in een reusachtige kever met een gepantserde rug, een gewelfde buik en wiebelende pootjes. Een ander in zijn plaats zou bij die ontdekking wanhopen aan zichzelf. Zo niet Gregor. Hij bekommert zich nauwelijks om de monsterlijke gedaante die hij heeft aangenomen.

Zijn eerste zorg gaat uit naar de handelsonderneming waarbij hij in dienst is. O, o, als hij maar niet te laat komt op zijn werk! Dat moet tegen elke prijs worden vermeden, want Gregor is de kostwinner van het gezin. Niet alleen onderhoudt hij de overige familieleden, hij lost ook de schulden af die zijn ouders in het verleden hebben gemaakt.

Van die taak heeft hij zich jarenlang trouw gekweten. Hij is een toonbeeld van braafheid. s Avonds na zijn werk leest hij gewoonlijk stilletjes de krant of bestudeert het spoorboekje. Zijn enige afleiding bestaat uit figuurzagen.

Ook op de dag van zijn gedaanteverwisseling spant hij zich in om zijn plicht te doen. Maar bij het verlaten van zijn bed valt hij ruggelings op de vloer, waar hij hulpeloos met zijn dunne poten ligt te spartelen.

Wanneer hij in zijn nieuwe hoedanigheid de huiskamer betreedt, reageren de andere gezinsleden met walging. Vertwijfeld legt Gregor uit wat hem is overkomen, maar hij is onverstaanbaar; in zijn stem mengt zich een niet te onderdrukken, gênant gepiep. Zijn menselijke zintuigen zijn nog in tact, maar hij wordt niet langer als mens herkend. Moeder en zusje snikken bij zijn aanblik. Vader gaat het angstaanjagende beest woest te lijf.

Bloedend trekt Gregor zich terug in zijn slaapkamer, waar hij zich verbergt onder de sofa. Nu hij niet meer uit werken kan gaan, nemen de anderen hun lot voortvarend in eigen hand. Elk van hen vindt een goedbetaalde betrekking. Daarmee is de aanwezigheid van Gregor in de woning even nutteloos als aanstootgevend geworden. Graag zou hij, om de familie te ontzien, helemaal verdwijnen. Na verloop van tijd gebeurt dat ook: zijn verwondingen worden hem fataal. Het is gecrepeerd, roept de werkster bij het zien van het dode dier geestdriftig, finaal gecrepeerd! De stoffelijke resten van Gregor worden opgeveegd. Ziezo, dat is dat. Vervolgens trekken vader, moeder en dochter er op uit met de tram, ontspannen achterover geleund op hun bank.

De verhouding van Gregor Samsa tot zijn vader is er een van uiterste ondergeschikheid. Zolang de zoon voor het gezin uit werken gaat, wordt hij door zijn vader gedoogd. Maar na zijn gedaanteverwisseling dankt zijn vader hem af zoals een meester zich ontdoet van een onbruikbaar geworden slaaf. Gregor sterft aan verwondingen die zijn vader hem heeft toegebracht.

In Het oordeel, een ander verhaal van Kafka, is eveneens sprake van kindermoord, maar onrechtstreeks. Hier wordt een zoon door zijn vader veroordeeld tot de verdrinkingsdood. Gehoorzaam voltrekt hij dit vonnis aan zichzelf door in het water te springen. Ook hier wordt een zoon, hoewel die zich eindeloos plooit naar de wensen van zijn vader, door hem afgewezen.

Het werk van Kafka is doortrokken van dit thema. Aan de grondslag ervan ligt de worsteling van het kind dat zijn recht op bestaan moet verdienen met gehoorzaamheid. Hulpeloos is het overgeleverd aan hun raadselachtige eisen van zijn ouders. Wat willen ze toch van het kind? Wat heeft het misdaan? Hoe kan het hun goedkeuring verkrijgen? Almaar wanhopiger dingt het kind naar hun gunst. Het is zelfs bereid voor hen te sterven. Zoals Isaak in het bijbelverhaal laat het zich door zijn vader op het altaar binden. Maar het wordt niet door een wonder gespaard. In de wereld van Kafka is Abraham onvermurwbaar.

Deze tirannieke Abraham werpt zijn schaduw over welhaast al het proza van de Praagse schrijver. In de roman Het proces wordt hij vertegenwoordigd door de staat en zijn ambtenaren. En die kennen evenmin genade. De lezer, intussen, wordt niet zozeer verontrust door de moord zelf,, maar door de tergende lijdzaamheid waarmee Isaak hem zijn keel aanbiedt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden