Opera

Hoe zingt commandant Karremans als hij zijn emoties binnenhoudt?

Overste K.  (Arnoout Lems) en zijn vrouw  (Esther Kuiper). Beeld Bowie Verschuuren
Overste K. (Arnoout Lems) en zijn vrouw (Esther Kuiper).Beeld Bowie Verschuuren

De val van Srebrenica leent zich niet als onderwerp voor een opera. Maar de thuiskomst van commandant Karremans wel. Huba de Graaff schreef de muziek voor de opera De Lamp. Door muziek te schrijven voor Karremans kon ze ondanks alles met hem meevoelen.

Hoe klinkt het woord genocide uit de mond van commandant Karremans? Componiste Huba de Graaff laat hem het woord zingen op oncomfortabele hoogte; de laatste lettergreep brengt hij piepend uit. Karremans wordt zingend opgevoerd in de opera ‘De Lamp’, die De Graaff maakte met librettist Erik-Ward Geerlings. De Nederlandstalige opera gaat over de thuiskomst van de Dutchbat-commandant na de val van Srebrenica. De lamp verwijst naar het cadeau dat hij kreeg van de Servische generaal Ratko Mladic als dank voor de goede samenwerking. “Is dat een cadeau voor mijn vrouw?”, had Karremans nog gevraagd.

De beelden gingen de hele wereld over: de meedogenloze Mladic tegenover de machteloze Karremans. Hij accepteerde het cadeau en hief het glas met de Servische generaal. Niet veel later liet de laatste 8000 Bosnische mannen en jongens vermoorden. Dutchbat had ze niet kunnen beschermen.

Die beelden, die nog regelmatig op tv of internet opduiken, inspireerden Geerlings om er een opera over te schrijven. De Graaff ging er graag in mee. Aan de keukentafel in haar Amsterdamse huis vertelt ze gepassioneerd over haar drijfveren. “Wij vonden drie jaar geleden dat er schandalig weinig aandacht voor deze schandvlek was. En er konden ook geen excuses af bij premier Rutte. Die kwam niet verder dan een spijtbetuiging.”

Maar Geerlings vond de massamoord in Srebrenica te groot, pijnlijk en veelomvattend om tot een stuk te verwerken. Daarom schreef hij een huiskamerdrama over de confrontatie tussen overste K. (bariton Arnout Lems) en zijn vrouw (mezzosopraan Esther Kuiper). Zij had net als de rest van Nederland de beelden op televisie gezien, zowel die van het onfortuinlijke optreden van haar man tegenover Mladic, als die van de moord door de Serviërs op 8000 Bosnische mannen. De vrouw confronteert hem daarmee. ’s Nachts krijgt hij het nog zwaarder als Mladic (Helmert Woudenberg) komt spoken in het schijnsel van de lamp.

Toch meevoelen met Karremans

Het eerste operaplan was een coproductie met Servische musici. “De genocide was tenslotte ook een Servisch-Nederlandse coproductie,” stelt de componiste uitdagend. “Maar de Servische musici durfden niet, vonden het te vroeg. Mladic is nog altijd een held in hun land.” Nu werkt een Nederlands team aan de opera.

De Graaff begon aan het werk met een behoorlijk kritische houding ten opzichte van de Dutchbat-commandant. Maar die houding moest ze laten varen, vertelt ze. “Als je je fysiek en emotioneel in iemand gaat verplaatsen door hem te laten zingen, ga je vanzelf met hem meevoelen. Dan komt er begrip, hoe stom je zijn optreden eerst ook vond.

“We vroegen ons af: hoe klinkt het tegenhouden van emoties? Want dat is wat Karremans deed. Je zag al die jaren bij hem geen emoties, hij bleef maar ontkennen dat hij iets had gezien van het scheiden van de mannen van de vrouwen, laat staan van de moorden.”

Strakke en horkerige muziek

Vanwege die stugge, ontkennende houding van Karremans en het karige ‘spijt’ van Rutte wilde ze muziek schrijven die strak en horkerig klinkt. Daarom koos ze voor een typisch Nederlands idioom. Nederlandse muziek, zo stelt de componiste, is simpel van structuur, rechtlijnig en vaak langzaam: drieklanken en stijve ritmes. Een goed voorbeeld is het busliedje ‘Een potje met vet’, dat in deze opera ook een rol speelt.

“De muziek die ik voor overste K. schreef, bestaat op een zeker moment alleen nog maar uit de ‘blanke’ toetsen van de piano,” zegt ze. Inderdaad, een verwijzing naar het racismedebat, waarin Nederlanders volgens De Graaff ook al zo gevoelloos kunnen zijn.

Daartegenover staan de complexe ritmes uit de Balkan. Die ‘Aksakritmes’ zet ze in als de emoties oplopen, met name bij de vrouw van de overste. De Graaff: “Ik heb ooit gehoord hoe een amateur vrouwenkoor die 7/8- en 9/8-Aksakritmes leerde. De vrouwen zongen ‘kopje, kopje, schoteltje’ of ‘kopje, kopje, kopje, schoteltje’. Dan heb je zeven of negen lettergrepen. Zo heb je het juiste ritme te pakken. Als bij de vrouw van overste K. de emoties oplopen, zingt ze dat en gaat ze met serviesgoed smijten. Hoe moet zij zich hebben gevoeld toen ze hoorde dat haar man tegen Mladic zei dat hij twee kinderen had? Dat hebben wij ons vaak afgevraagd. Karremans en zijn vrouw hebben helemaal geen kinderen.”

‘Ik kon Mladic niet in muziek vatten’

En Mladic? Hoe klinkt de generaal? Voor hem wilde De Graaff geen muziek componeren. “Hij heeft de moord op 8000 mannen op zijn geweten. Hij snauwde en blafte zo verschrikkelijk. Ik kon dat niet in muziek vatten. Helmert Woudenberg imiteert Mladic niet, maar hij is ook hard. Aan het eind heeft hij een furieuze monoloog, waarin hij ook met de vinger wijst naar het publiek.”

De Graaff en Geerlings proberen bovenal invoelbaar te maken wat er in Karremans om moet zijn gegaan. “Maar dat viel nog niet mee,” verzucht De Graaff. “Want echt begrijpen doe ik het nog steeds niet.” De kwaliteit van de zangers helpt enorm.

“Dat houterige, gevoelloze van Karremans, gezongen door de fantastische bariton Arnout Lems, ervaar je als een grote schoonheid. Bij de repetities zaten mensen te huilen. We hopen hiermee een eerbetoon voor de slachtoffers en nabestaanden te hebben gemaakt.”

‘De Lamp, een bijzonder ongemakkelijke opera’ onder regie van Marien Jongewaard, gaat woensdagavond in première in De Balie in Amsterdam. Vanaf september gaat de opera op tournee. Info. www.hubadegraaff.com

Lees ook:

Nabestaanden: ‘Nederland moet de waarheid over Srebrenica erkennen’

Voor nabestaanden van de genocide in Srebrenica is het onverteerbaar dat er, 25 jaar na dato, nog steeds discussie is over de verantwoordelijkheid van de Nederlandse staat. Dat zei Esmir Mujkic zaterdag bij de Srebrenica-herdenking in Den Haag.

De gênante klappertjespistoolmissie van Dutchbat in Srebrenica

In ‘Srebrenica – de machteloze missie van Dutchbat’ (BNNVara) noemt Coen Verbraak de gebeurtenissen in Srebrenica ‘een ondenkbaar verlies voor de nabestaanden, een onuitwisbare schandvlek voor Nederland, en een schrijnend litteken voor Dutchbat'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden