Review

Hoe Zátopek zijn rondjes draaide

De Tsjech Emil Zátopek was een legendarische hardloper. En een aardig mens. Je begrijpt waarom de Franse schrijver Jean Echenoz sympathie voor hem kreeg en hem vereerde met een boek.

Onlangs wijdde de Leidse literatuuronderzoeker Sjef Houppermans een mooie studie aan het werk van Jean Echenoz, een van origineelste en geestigste Franse schrijvers van dit moment. Hij merkt daarin op dat Echenoz’ personages steeds bezig zijn te vertrekken, en dat zij wantrouwen koesteren jegens elke verankering.

Dat had hij goed gezien. Korte tijd later verscheen ’Hardlopen’, een boek over de beroemde Tsjechische renner Emil Zátopek, bijgenaamd de Tsjechische Locomotief, de uitvinder van de eindsprint in hardloopwedstrijden.

Zátopek werd geboren in de buurt van Ostrava, een stad met een aantal florerende bedrijven. De voornaamste waren Tatra en Bata ’die beide een middel bieden om vooruit te komen: auto’s en schoeisel’.

Dat Zátopek een geboren hardloper was, kun je eigenlijk niet zeggen. Aanvankelijk liet de sport waarmee hij later wereldberoemd zou worden hem nagenoeg onverschillig. En een mooie techniek had hij zeker niet. In plaats van zich zo economisch mogelijk te bewegen, maaide hij wild met zijn armen. Bovendien trok hij tijdens het rennen, onder druk van de inspanning, de vreemdste grimassen. „Die kerel doet alles wat je niet moet doen, en hij wint”, merkt iemand in het boek op.

Maar als hij de eerste overwinningen boekt, tegen Duitse bezetters, krijgt Zátopek de smaak definitief te pakken. Nog later, onder het communisme, wordt hij ingelijfd bij het leger en krijgt hij ruimte om te trainen. Dat doet hij met overgave. Bij de kazerne ligt ’een hardloopbaan die hem lijkt toe te lachen’.

Echenoz’ beknopte boek bestrijkt de hele sportieve carrière van Zátopek. Het verhaal begint wanneer Duitse troepen kort voor de Tweede Wereldoorlog Moravië bezetten, en de laatste belangrijke gebeurtenis is de inval van de troepen van het Warschaupact in 1968, die een einde maakte aan de Praagse Lente. Daartussen vallen de Duitse bezetting en vele jaren van communistische overheersing. Terwijl Zátopek zijn rondjes loopt in de stadions, maakt het land, onderdrukt door nazi’s en communisten, pas op de plaats.

Het is niet moeilijk te begrijpen wat Echenoz zo sympathiek vond aan zijn hoofdpersoon. Zátopek was een man van weinig woorden, gelijkmoedig, leergierig, met een goed karakter, op het naïeve af, en voorzien van die mysterieuze hardloopgave die zijn leven naar een ander niveau tilde. Intriges en belangenspelletjes gleden langs hem af als water van een eend.

In dit boek gebruikt Echenoz hetzelfde literaire procedé als eerder in zijn roman ’Ravel’. ’Biofictie’ noemt Houppermans deze aanpak. De schrijver weeft met behulp van een aantal reële gebeurtenissen uit het leven van zijn hoofdpersoon een poëtisch web van betekenissen, waarbij hij zijn eigen accenten legt. In zijn eerdere boek leidde dat tot een hoogst intrigerend portret, omdat de componist Maurice Ravel nogal wat ondoorgrondelijke kanten had.

Bij Emil Zátopek broeide er minder onder de oppervlakte. Weliswaar kende zijn leven de nodige tragiek, vooral door het communisme dat een slagschaduw wierp over het leven van alle Tsjechen, maar die tragiek kwam niet voort Zátopeks karakter: ze was het resultaat van externe omstandigheden. Als mens was deze hardloper een simpele ziel, en voor een schrijver valt er bij hem eenvoudigweg minder te halen dan bij de gecompliceerde kunstenaar Ravel.

Zelfs de beroemde ironie van Echenoz krijgt hierdoor in dit boek bij vlagen iets machinaals. Wat blijft is Echenoz’ gevoel voor mooie, sprekende details en prachtige anekdotes, alsmede zijn vermogen tot heerlijk lichtvoetige formuleringen. En het boek is niet dik. Je vliegt er doorheen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden