Taal

Hoe zat het ook alweer met die samengestelde zinnen?

Beeld anp

U staat er vast niet elke dag bij stil, maar u kunt bijna geen gesprek voeren zonder samengestelde zinnen. 

In de vorige zin was daar al sprake van. Ik knoopte twee zinnen aan elkaar met het woordje 'maar', dat een tegenstellend verband creëert. En in de afgelopen zin deed ik iets soortgelijks met 'dat', waarmee ik in een bijzin duidelijk maakte wat 'maar' doet. Enzovoorts.

De samenstelling met 'maar' heet een nevenschikkend verband, en bij 'dat' is sprake van onderschikking.

Wat is het verschil? Bij nevenschikking worden twee op zichzelf staande zinnen (die ook los zouden kunnen voorkomen) in een bepaald logisch verband gezet. Bij onderschikking is er sprake van een zin die een bepaalde betekenisrol binnen de andere zin vervult. Soms wordt die rol door een voegwoord aangegeven: bij 'De planten staan droog doordat het niet regent' is de zin 'het regent niet' ondergeschikt als een oorzaak binnen de bewering dat de planten droog staan. Onderschikking gaat vaak gepaard met de bijzinsvolgorde (alle werkwoorden in een groepje bij elkaar). De hoofdzin heeft dan hoofdzinsvolgorde (persoonsvorm gescheiden van eventuele andere werkwoorden, die in een groepje bij elkaar staan).

De onderschikking met 'dat' in de derde zin hierboven is nog wel bijzonder: de bijzin heeft de functie van een bijvoeglijke bepaling bij 'het woordje maar'. Dat is zodanig dat het een tegenstellend verband creëert. Het bijzondere is dat 'dat' tegelijkertijd de functie van een voegwoord en een voornaamwoord vervult. Dat is het betrekkelijk voornaamwoord, dat ik binnenkort zal bespreken.

Grammaticale geschillen, etymologische enigma's en andere taaltwijfels, voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees al hun bijdragen in ons dossier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden