Export

Hoe we onze auteurs de grens over helpen

Illustratie Beeld Fadi Nadrous

Nederland en Vlaanderen zijn themaland op de Frankfurter Buchmesse, de beroemde boekenbeurs die koning Willem-Alexander vanavond opent. Dé kans voor uitgeverijen om auteurs aan het buitenland te verkopen.

De oer-Hollandse literaire klassieker 'De avonden' van Gerard Kornelis van het Reve verschijnt, op de Frankfurter Buchmesse, voor het eerst in de geschiedenis in het Engels. "Een literair momentum", volgens Francien Schuursma, adjunct-directeur van De Bezige Bij, de uitgeverij die de vertaalde Reve op de internationale markt brengt. Dat was niet snel gebeurd als Nederland dit jaar niet, samen met Vlaanderen, 'gastland' was geweest op de grootste boekenbeurs van de wereld, die vandaag begint en tot zondag duurt. Het is voor het eerst sinds 23 jaar dat Nederland 'Ehrengast' is op de Frankfurter Buchmesse en het effect is direct merkbaar. Al in de aanloop naar de vakbeurs verschenen 454 boeken over Vlaanderen en Nederland en vertalingen van Nederlandstalige titels in het Duits, waarvan 306 vertalingen van literatuur, meldt het Letterenfonds. Nog niet eerder maakte de Buchmesse mee dat een gastland al vooraf zoveel vertalingen in de wacht wist te slepen. Het gaat bij de 454 'Neuerscheinungen' zowel om Duitse vertalingen uit het Nederlands als om Duitstalige boeken over Nederland en Vlaanderen. Het grootste deel ervan bestaat zoals gezegd uit literatuur, zowel recente titels als klassiekers. De rest is non-fictie, poëzie, theater, kinder- en jeugdliteratuur, strips en graphic novels, maar ook reisgidsen, kookboeken en zelfhulpboeken.

Bloed, zweet en tranen

Om onze letteren op deze schaal de grens over te brengen vloeide wel veel bloed, zweet en tranen. "We zijn er al drie jaar intensief mee bezig", zegt Marijke Nagtegaal, die samen met Uta Matten rechtenmanager is voor De Bezige Bij. "Dat we dit jaar gastland zijn maakt het natuurlijk wel extra spannend en extra kansrijk. De afgelopen dagen stromen bijvoorbeeld al biedingen uit Engeland, Australië, Italië en Frankrijk binnen op de vorige week verschenen nieuwe roman van Stefan Hertmans, 'De bekeerlinge'. En we reizen af met 25 vertaalde auteurs." Nagtegaal en Matten zullen op de Messe vrijwel onafgebroken in gesprek zijn met allerlei internationale agenten en uitgevers om de vertaalrechten van zoveel mogelijk auteurs van 'de Bij' te verkopen. Matten: "We spreken redacteuren uit allerlei landen, maar vooral Duitse uitgevers. Het Duitse taalgebied is zeer belangrijk voor Nederlandse auteurs, omdat de Duitsers vaak de eersten zijn die de vertaalrechten aankopen."

Dat lijkt niet onverstandig: nu al zijn dit jaar ongeveer 250 Nederlandstalige literaire werken in het Duits vertaald, waar dat er in een 'normaal Frankfurt-jaar' zo'n 80 à 90 zijn.

Om boeken aan het buitenland te verkopen is het vooral van belang om een goed netwerk te hebben in de internationale boekenwereld. "Je moet de goede ambassadeurs kennen", weet Matten. "Een vertaler, een bevriende auteur, een scout, een journalist. Een Duitse recensent die van W.F. Hermans houdt, die houdt misschien ook wel van Peter Terrin. In Frankfurt komt dat hele web van contacten samen."

(tekst loopt door onder de afbeelding)

Schrijvers poseren samen met minister Jet Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorafgaand aan het vertrek van een speciale schrijverstrein naar de Frankfurter Buchmesse Beeld anp

Geluk hebben

De boeken waarmee Matten en Nagtegaal de boer op gaan, zijn grofweg dezelfde als de boeken die de uitgeverij in Nederland aanbiedt. Schuursma: "De hele line-up van de grote titels die hier verschijnen, staat ook in de internationale catalogus. Daarbij gaat het ons overigens niet alleen om eventueel commercieel succes. Wij zien het als onze dure plicht om voor onze schrijvers het beste huis te vinden. Wij hebben een levendig literair landschap."

Maar dat landschap telt maar weinig vijvers en héél veel vissers als Matten en Nagtegaal. Het is dus niet alleen lobbyen, netwerken en onderhandelen, maar ook geluk hebben dat die dobber een keertje onder water gaat. Nagtegaal vindt dat wel het mooiste aan het vak; als het lukt om een buitenlander te overtuigen om die ene, mooie roman van een belangrijke auteur, toch een beetje haar auteur, als het ware de grens over te smokkelen. Zoals laatst met 'Dit zijn de namen' van Tommy Wieringa aan een Zweedse uitgeverij. Nagtegaal: "Een boek moet in het Zweeds zijn vertaald om kans te maken op de Nobelprijs voor de literatuur, dus ik zei nog tegen Tommy: Je maakt nu officieel kans."

Toch is er nog veel werk aan de internationale winkel. Wie in het buitenland een boekhandel binnenstapt om de proef op de som te nemen, stuit op wisselend Nederlands succes. In Duitse schappen kom je Cees Nooteboom en Arnon Grunberg regelmatig tegen en soms ligt er ineens een Saskia Noort, maar in Angelsaksische landen lijken we het minder te doen. Zo lag er onlangs in een vestiging van boekhandel Waterstones in de hippe Londense wijk Islington maar één vertaalde Nederlandse roman: 'Ventoux' van Bert Wagendorp. Geen Reve, geen Mulisch, geen Wolkers, geen Grunberg, geen Haasse. Wel Herman Koch uiteraard, veruit de meest succesvolle Nederlandse auteur over de grens ooit. Als Koch 'Het Diner' nooit had geschreven was het Nederlandse paviljoen in Frankfurt misschien een onopvallend standje, wie zal het zeggen.

Bestseller

En wanneer is een boek een buitenlandse bestseller? Bij 10.000 verkochte exemplaren? Of bij 100.000? Schuursma spreekt van een bestseller als er 'tienduizenden' van een boek langs de kassa gaan. En dat gebeurt volgens haar toch wel degelijk regelmatig. Ook andere uitgeverijen melden successen. Atlas Contact, dat 21 auteurs meeneemt naar Frankfurt, verkocht de rechten van 'De Engelenmaker' van Stefan Brijs aan zestien taalgebieden. Ook H.M. van den Brink brak internationaal door met 'Over het water'. Buitenlandse uitgevers reageren mede daardoor ook positief op het recente 'Dijk', van dezelfde auteur. 'Dit kan niet waar zijn' van Joris Luyendijk is vertaald naar twintig taalgebieden en Atlas- auteurs als Geert Mak, Adriaan van Dis, Dick Swaab en Dimitri Verhulst hebben in meerdere landen uitgevers.

"Meer recent krijgt Bert Wagendorp prachtige recensies in bijvoorbeeld Duitsland en Frankrijk en hebben we met debutante Niña Weijers een nieuwe ster aan het firmament", aldus een woordvoerder van de uitgeverij. Bij Nieuw Amsterdam zijn ze trots op 'Solitude' van Jeroen Thijssen, dat volgend jaar verschijnt in nota bene Colombia, bij de uitgever van Gabriel Garcia Márquez. Het boek wordt bovendien gedistribueerd in heel Latijns-Amerika. Op het gebied van non-fictie is er net een Duitse vertaling uit van 'Made in Europe' van de onlangs overleden Pieter Steinz. "Die Duitse editie kunnen we goed gebruiken om het boek naar andere landen te verkopen. De Turkse rechten zijn inmiddels al verkocht en van 'Lezen met ALS' is ook een Duitse editie verschenen", aldus de woordvoerster van Nieuw Amsterdam. Naast de boeken van Thijssen en Steinz gaat Nieuw Amsterdam in Frankfurt vooral inzetten op Thomas Verbogt met 'Als de winter voorbij is' en voor het culinaire fonds op de boeken van Karin Luiten en Simone van den Berg.

Meer vertalingen

Hoe dan ook is de verwachting dat het aantal vertalingen uit het Nederlands in andere talen de komende jaren serieus zal stijgen, zoals dat bij eerdere gastlanden het geval was.Juist omdat Duitsland voor de Nederlandstalige literatuur traditioneel het belangrijkste exportland is en als opstap wordt gezien naar andere taalgebieden. Onder het motto: 'Dit is wat we delen', krijgen Nederland en Vlaanderen als Ehrengast de meest prominente stek op de gigantische Frankfurter beursvloer. Uiteraard met een 'multimediaal' paviljoen. En dan maar hopen dat de wereld onze letteren omarmt.

Volgens Francien Schuursma van De Bezige Bij hebben Nederlandse en Vlaamse uitgevers en auteurs in ieder geval meerdere streepjes voor: "We horen vaak van onze internationale relaties dat ze de Nederlandse boekensector heel professioneel vinden. En we hebben auteurs die hun talen spreken, dat scheelt ook."

Mede mogelijk gemaakt door Team Frankfurt

Wie zich aan tafel voegt bij Hanneke Marttin en Victor Schiferli van het Letterenfonds komt er haast niet meer weg, zo enthousiast steken ze van wal. Logisch: zo vaak gebeurt het niet dat Nederland en Vlaanderen gastland zijn op de belangrijkste boekenbeurs ter wereld. Eens in de 23 jaar om precies te zijn. Schiferli herinnert zich die vorige keer nog wel: "Dat had toen een enorm positief effect. Er was veel meer belangstelling voor onze boeken dan anders. Al kun je pas jaren later écht het effect meten."

Het Letterenfonds, dat 'kwaliteit en diversiteit' in de Nederlandstalige literatuur stimuleert door subsidies aan schrijvers, vertalers, uitgevers en festivals, is de spin in het web rondom de gebeurtenissen in de Messe. Alle Frankfurter lijntjes lopen min of meer via het Letterenfonds. De Nederlandse en Vlaamse letterenfondsen hebben druk gelobbyd om het gastlandschap naar zich toe te trekken en formeerden toen 'Team Frankfurt'. Eerst werd een bidbook gemaakt, waarin de gezamenlijke kandidatuur van beide landen ook op papier officieel vorm kreeg. Schiferli: "Je moet dat zien als een soort olympisch parcours."

Waarom het de twee kleine literaire landjes gelukt is om de gewilde status van Ehrengast binnen te slepen, denken Marttin en Schiferli wel te weten: "Het heeft met de goede verstandhouding tussen Nederlanders en Duitsers te maken", zegt Schiferli. "Zij vinden ons altijd zo heerlijk los en wij vinden hen altijd zo heerlijk professioneel."

Marttin ziet de uitverkiezing van Nederland en Vlaanderen als 'een kans voor de Nederlandse boekensector om internationaal nog beter op de kaart te komen'. "Dat merk je aan alles. Zo richt de aandacht van de buitenlandse pers zich heel erg op het gastland. En er zijn 10.000 geaccrediteerde journalisten. Bovendien wordt de beurs steeds meer ook een cultureel festival." Marttin pakt er een schema bij met de activiteiten rondom het evenement. Zo is er een Lowlands-podium en lopen er 72 Nederlandse en Vlaamse auteurs 'in het wild' rond. "Maar eigenlijk is het veel groter dan alleen deze vijf beursdagen. In heel Duitsland lopen al vanaf maart zo'n 400 literaire activiteiten die met dit gastlandschap te maken hebben. En daar gaan we vrolijk mee door tot december."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden