Hoe verklank je de ellende en hoop van de Eerste Wereldoorlog?

In een huiskamer repeteren het Matangi Quartet en Wolfert Brederode (achter de piano) en Joost Lijbaart. Beeld Inge Van Mill

Hoe verklank je de Eerste Wereldoorlog? Wolfert Brederode zocht in zijn compositie ‘Ruins and Remains’ een evenwicht tussen concrete beelden en suggestieve sfeer. Vandaag gaat het stuk in première.

Tijdens de een na laatste repetitie van ‘Ruins and Remains’ heeft componist Wolfert Brederode (44 )een ingeving. De vier strijkers van het Matangi Quartet moeten tegelijk een octaaf omhoog glijden. Hoe lang ze erover doen, mogen ze zelf weten. Twee maten is te kort, vier maten ook. Het worden er vijf, die ze beginnen met een paar tellen rust. Toch mist er nog iets, vinden de strijkers. Eerste violiste Maria-Paula Majoor weet de oplossing: “We moeten gewoon verdwijnen.” De strijkers spelen het glissando niet alleen langzaam, maar ook steeds zachter, tot ze nauwelijks te horen zijn.

Zo werkt Brederode. Hij componeert het stuk, maar geeft de uitvoerders, het Matangi Quartet en slagwerker Joost Lijbaart, veel vrijheid en verantwoordelijkheid. Meer dan eens dragen de musici alternatieve noten of een ander tempo aan.

De glijdende noten, die langzaam verstommen, passen wonderwel bij het thema van ‘Ruins and Remains’, dat de Eerste Wereldoorlog als onderwerp heeft. Vandaag, op een dag na honderd jaar na de beëindiging van de Eerste Wereldoorlog, gaat het stuk tijdens November Music in première.

Opflakkeringen

De ruïnes staan voor de menselijke destructiedrift. De resten, de overblijfselen, zijn de tegenpool, en drukken juist de menselijke veerkracht uit. Dat klinkt ook door in de muziek, die Brederode componeerde. De meeste melodieën zijn melancholiek, op een natuurlijke niet extra gedragen of anderszins aangezette manier.

Daartussen duiken nu en dan opgewektere passages op: het tempo gaat omhoog, er komt meer swing in, als korte opflakkeringen van hoop. Ook elders klinkt het thema van de Eerste Wereldoorlog door, subtiel maar duidelijk. Zoals in het marsachtige ritme dat Lijbaart met twee stokken op de snare-drum speelt, roffelend als een legertamboer die de maat aangeeft.

‘Ruins and Remains’ komt niet uit het niets. Componist Wolfert Brederode heeft al jaren een grote fascinatie voor de Eerste Wereldoorlog. Hij heeft er talloze boeken over gelezen, is meer dan eens naar de voormalige slagvelden afgereisd waar hij grote, grauwe en vooral ook lege landerijen zag en bij wijze van ontluisterend contrast, de overvolle militaire begraafplaatsen.

Balans

In zijn compositie blijft hij tot op het laatst zoeken naar de balans tussen concrete ‘beelden’ die in de muziek worden verwerkt en meer suggestieve klanken die vooral een sfeer scheppen. Steeds weer blijken de details bepalend.

Tijdens de repetitie zoekt Lijbaart bijvoorbeeld naar de geëigende sticks om het klokkenspel te bespelen. Moet de klank omfloerst zijn of juist fel? Het is een van de schaarse momenten die dag waarop Brederode zonder terughoudendheid aan het thema van de Eerste Wereldoorlog refereert: “De klank moet direct zijn. De klokken op die Franse begraafplaatsen hangen heel laag.”

Bij sommige suite-delen staan Brederode wel duidelijk beelden voor ogen, maar hij houdt ze doorgaans voor zichzelf. Enerzijds omdat het bij zijn werkwijze past. Want ook al is hij de componist, het is echt een gezamenlijke productie met het Matangi Quartet en Joost Lijbaart. Brederode maakt dankbaar gebruik van hun inbreng, hun ideeën en improvisaties. Daarom wil hij hen niet te veel sturen met zijn beelden. Anderzijds wil hij ook de luisteraar de ruimte geven zelf beelden bij de klanken te vormen. Net als bij de platen die Brederode als jazzpianist maakte, is de muziek in belangrijke mate introspectief. Er is een duidelijke sfeer, melancholiek veelal, en een warme klankkleur die de luisteraar diep kan raken.

Maar de muziek moet het karwei alleen klaren. Brederode wilde per se geen beelden toevoegen, geen smartphone-applicaties, geen projecties van loopgraven en stervende soldaten. En in de muziek ook geen citaten, geen referenties aan de jazz die tijdens de Eerste Wereldoorlog ontstond, geen muziek uit de cabarets en zeker ook geen soldatenliederen. De verbeeldingskracht van de muziek wordt er alleen maar groter door. Maria-Paula Majoor vertelt dat vooral het naar binnen gerichte van de muziek haar zo aanspreekt: “Voor mij is het echt filmmuziek voor de ziel.”

Het knappe is dat ‘Ruins and Remains’ ondanks een beperkt aantal concrete verwijzingen naar het thema, niet schimmig of vaag is geworden. Hoewel elke luisteraar dat zelf bepaalt, zijn er talloze passages waarin een detail subtiel betekenis genereert. Een ritme dat kort wordt onderbroken, een strijker die, omdat de anderen ineens stilvallen, een kort moment helemaal alleen speelt en dan weer, hoopvol, in het geheel wordt opgenomen. En natuurlijk die fijne dissonant in die vijf maten glijdende strijkers. Brederode: “Voor mij zijn dat zielen die opstijgen.”

Wat kan muziek verbeelden?

Kun je een oorlog in muziek vatten? Daaronder ligt de bredere vraag: kan muziek überhaupt iets betekenen? Verschillende filosofen hebben zich daar al het hoofd over gebroken. Volgens de Griekse filosoof Aristoteles verklankt muziek weliswaar niet het leven zelf, maar wel de essentie ervan. Anderen zijn stelliger; muziek kan wel een associatie oproepen met bijvoorbeeld liefde of de maan, maar niet echt uitbeelden zoals een schilder dat kan doen.

Musici denken er vaak anders over. De Franse componist Olivier Messiaen vroeg orkestleden in een werk bijvoorbeeld om ‘meer sneeuw’. En de Russische componist Dimitri Sjostakovitsj beschrijft in zijn memoires exact wat er allemaal in zijn symfonieën ‘gebeurt’. Blijkbaar refereerden voor hem de noten wel degelijk aan concrete gebeurtenissen. Het is als het ware muziek voor een film die je niet ziet.

Ruins and Remains’, zaterdag 10 november, Verkadefabriek ‘s-Hertogenbosch.

Lees ook: 

Helder en onvoorspelbaar

Jazzpianist Wolfert Brederode doet niet aan technisch machtsvertoon. Maar de muziek van zijn trio zit vol tegenstrijdigheden en valkuilen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden