Film van de week

Hoe overleef je een psychische crisis?

De Franse schrijver Michel Houellebecq en de Amerikaanse punkheld Iggy Pop in 'To Stay Alive'.Beeld Trouw

De documentaire 'To Stay Alive' van Erik Lieshout gaat over mensen die een ernstige psychische crisis doormaken. Zoals Michel Houellebecq en Iggy Pop.

Erik Lieshout (55) kreeg het voor elkaar om voor zijn documentaire 'To Stay Alive' - vandaag in première - zowel de Franse schrijver Michel Houellebecq als de Amerikaanse punkheld Iggy Pop te strikken. We spreken de Nederlandse regisseur aan het eind van een emotionele dag, eerder deze week, waarop de herdenking plaatsvond van Karen de Bok (55), zijn hoofdredacteur bij de VPRO-televisie die na een aanhoudende depressie plots een eind aan haar leven maakte. "Het is ongelooflijk hoe zo'n vrolijk en creatief iemand er opeens uit kan stappen", zegt Lieshout.

"Nog ongelooflijker is dat mijn documentaire over exact hetzelfde onderwerp gaat. Via Michel Houellebecq, Iggy Pop en drie andere personages belicht de film hoe het is om een ernstige psychische crisis door te maken, en hoe belangrijk het is om jezelf te leren kennen en vorm te geven aan je lijden."

Beeld Erik Lieshout

Hoe kwam u bij Michel Houellebecq terecht?

"Ik had hem al twee keer eerder voor VPRO-programma's gefilmd. De eerste keer draaiden we een item voor een kunstprogramma. Dat ging over zijn boek 'Mogelijkheid van een Eiland'.

"De tweede keer maakten we een documentaire, 'Laatste Woorden', waarin we Houellebecq portretteerden tijdens het verfilmen van zijn eigen boek. Toen ik opperde om voor 'Laatste Woorden' muziek van Iggy Pop te gebruiken, was hij meteen heel enthousiast. En dat enthousiasme bleek wederzijds."

U ontdekte dat ze fans van elkaar waren?

"Ja, en ik voelde dat daar meer in zat. Ik kende Houellebecqs verhaal. Ooit was hij een 'normaal mens'. Hij zat op kantoor, had een vrouw en een kind. Maar op een gegeven moment is hij psychisch gecrasht, te gronde gegaan aan het leven in die kantoortuin. Houellebecq is ontsnapt, en op een kamertje in Parijs terechtgekomen, met niet meer dan een matras op de grond en, werkelijk waar, een poster van Iggy Pop aan de muur.

"Daar, op dat kamertje, heeft hij in 1991 het essay 'Rester Vivant - Méthode' geschreven ('To Stay Alive - A Method') over lijden, schrijven en overleven. Houellebecq was suïcidaal. Door het schrijven van het essay, heeft hij zichzelf moed ingesproken en gered. En niet alleen zichzelf. Zijn tekst is een oproep aan dichters en schrijvers, en kunstenaars in het algemeen, om zich te weren. 'Poets attack!', luidt zijn boodschap. Kom op, ga ervoor!"

Lees verder onder de trailer.

Iggy Pop bleek zichzelf in het essay te herkennen?

"Ja, ook iemand met een getroubleerde jeugd, opgegroeid in een trailer park, die zichzelf aan zijn haren uit het moeras heeft getrokken. Ik had hem via zijn manager gevraagd of hij de hoofdrol wilde spelen in To Stay Alive. Op een dag - ik was met mijn zoontje aan het zeilen op het IJsselmeer - ging mijn mobiel. 'Hi Erik, this is Iggy!' Ik dacht dat het een flauwe grap was van vrienden, maar hij was het echt, Iggy Pop, the godfather of punk, en we waren van harte welkom in zijn huis in Miami."

U heeft het scenario uiteindelijk samen met Houellebecq geschreven?

"Ja, ik ging regelmatig naar Parijs, en dan gingen we iets eten of drinken. Hij was een geweldige gesprekspartner. Toen ik bijvoorbeeld opperde om zijn tekst ook te illustreren met voorbeelden uit de praktijk, met mensen uit het gewone leven, zei hij: 'Dat is een interessant idee, maar niet alle interessante ideeën zijn goede ideeën. Hoe stel je je dat voor?' Uiteindelijk kwam hij met het eerste personage, Anne-Claire, een receptioniste annex dichteres, gediagnosticeerd als bipolair en schizofreen, die daadwerkelijk in de film terecht is gekomen.

"Houellebecq krijgt veel brieven van mensen die hun gedichten opsturen. Daar zitten opmerkelijke verhalen achter, al waren die verhalen lang niet allemaal geschikt voor de film. Niet zelden gingen we samen op pad om iemand te ontmoeten. Houellebecq zei dan gekscherend: 'Kom op, laten we eens kijken wat voor idioten we vandaag weer treffen!' En dan kwam het ook voor dat we ergens aanbelden, en in een heel warrig en wazig gesprek belandden, iets wat totaal onbruikbaar was voor de film."

Wat spreekt u zelf aan in Houellebecqs werk?

"Wat het essay betreft: dat verbindt de gruwelijkheid van het leven met poëzie en optimisme. Wat dat aangaat is het ook een goed antwoord op wat er momenteel allemaal gebeurt in de wereld, wat we afgelopen week alleen al meemaakten met Donald Trump. Poëzie en kunst als tegengif. De grote verdienste van Houellebecq is daarbij dat hij kunst heeft teruggebracht tot een menselijke behoefte, een innerlijke noodzaak. Hij schrijft daar heel eerlijk over.

"Niet dat het iedereen helpt. Karen de Bok, mijn hoofdredacteur, heeft haar depressie helaas niet overleefd, en dat is in en in triest. Maar er zijn ook mensen die troost halen uit zijn werk, die zichzelf herkennen, en gesterkt voelen. Houellebecq heeft niet voor niets zo veel volgelingen. Zijn verhalen zijn soms net moderne bijbeltjes."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden