Hoe meer ik over hem lees, hoe mysterieuzer de rabiate racist een lieve opa voor mij wordt

De gereformeerde kerk In Franschhoek. Beeld Getty Images

Wat lees je graag voor jezelf, vroegen we aan onze critici. Deze week verklaart Rob Schouten zijn liefde voor apartheidsboeken.

Behalve literatuur lees ik in mijn vrije tijd te hooi en te gras, van sprookjes tot genealogische naslagwerken, van filosofische tractaten tot werkjes over modelbouw, maar stellig het meest ‘aparte’ plankje in mijn boekenkast is gewijd aan Verwoerd.

Dr. Hendrik Frensch Verwoerd, geboortig uit Amsterdam, hoogleraar psychologie, later sociologie te Stellenbosch, premier van Zuid-Afrika van 1958-1966, en in die laatste hoedanigheid prominent aanwezig in mijn eerste bewuste jaren; zo lijkt hij mee te kijken op de dia’s die wij in de jaren zestig voor onze viewmaster kregen met jacaranda’s in Pretoria, een zonnige rotonde in Kaapstad.

Hij leek een beetje op mijn opa, deze gehate, door de rest van de wereld uitgespuugde bouwheer van de apartheidspolitiek, en hoe dan ook komt hij me bekend voor, nog altijd. Hij belichaamt het raadsel van de dubieuze figuur die een paradijs sticht ten koste van anderen, een paradijs voor ‘onze mensen’, zoals mijn Zuid-Afrikaanse tante Jo het noemde. Misschien wil Erdogan hetzelfde, wilde Enver Hoxha het en Pol Pot. Ik zou willen weten wat ze precies bezielde, die foute figuren uit het verleden. Over Verwoerd koop ik alles wat ik te pakken kan krijgen, vooral uit zijn eigen tijd en vlak daarna want meer dan wat biografen en analisten er achteraf van bakken ben ik benieuwd hoe hij er bij leven en welzijn bij zijn volk vanaf kwam.

Hoe onschuld schuldig kan zijn

Ooit, begin deze eeuw, stopte ik op reis door Zuid-Afrika in het stadje Rustenburg en zag er een Nederduits Gereformeerde kerk aangaan, welgedane boeren, rood dooraderde wangen, keurige echtgenotes in mantelpakjes, stijve en preutse jongens en meisjes, gezangenboeken onder de oksel, en ik hoorde het orgel klinken. De apartheid was al voorbij, op straat liepen kleurlingen zich te vervelen, zwarte pompbedienden wasten ruiten op zoek naar een extra rand, maar hier ontvouwde zich de originele, volmaakte, Zuid-Afrikaanse zondagsrust zoals ik die ook uit Nederland kende. En ik proefde de immense kracht van kortzichtigheid en behoudzucht, zoals Hendrik Verwoerd die belichaamd had.

Favoriet in mijn Bibliotheca Verwoerdiana is een fotobiografie pal na zijn dood, vermoord in 1966, uitgegeven. Het leest en oogt als een familie-album, mevrouw Verwoerd wacht haar man op nadat hij premier is geworden. Verwoerd kust zijn nieuwbakken schoondochter. “Vertel nog, Oupa!” Dr. Verwoerd en twee van sy kleinkinders op Stokkiesdraai.

Wat een lieve, knusse wereld, oftewel hoe onschuld schuldig kan zijn. En op één fotootje met bantoeleiders na geen zwarte te zien in dat hele boek. Ach: The fundamental reality is that without white civilization non-whites may never have known the meaning of idealism of ambition, liberty or opportunity, lees ik in de brochure ‘The Price of Appeasement in Africa’, nog onlangs via internet op de kop getikt, Verwoerds rede in het parlement elf dagen voor het bloedbad in Sharpeville. Verwoerd had zelfs geen zwart personeel.

Hoe meer ik over hem lees en te weten kom, hoe mysterieuzer de rabiate racist een lieve opa voor mij wordt. Zoon van een zendeling was hij, vreemder kun je het je niet voorstellen.

Via Hendrik Verwoerd probeer ik erachter te komen wat het openlijke racisme van vroeger betekende om het heimelijke van nu beter te begrijpen. Ik ben er nog lang niet uit.

Verwoerd. The End (1961)
G. Allighan
(T.V. Boardman 1961)
Amazon; $ 18,53

Tip 1. Heldin

Voordat Winnie Mandela de vrouw werd die wij met twijfels herdenken, was ze een held, net als Hendrik Verwoerd ooit voor zijn mensen. Al is die vergelijking natuurlijk vloeken in de kerk. Pas toen ze van Nelson scheidde kwamen de verhalen, over dat rare voetbalteam van haar, over de winkeliers die wegdoken achter de toonbank als ze langskwam, bang voor de onbetaalde jurkjes. Nog uit haar tijd als heilige stamt ‘Een stuk van mijn ziel’ (1984), het soort hagiografie dat z’n best doet het niet te zijn. Als je het leest met de latere geschiedenis in je achterhoofd wringt er iets essentieels en dat is in hoge mate intrigerend, vooral ook als je de brieven van Mandela (onlangs uitgebracht, in Letter&Geest uitgebreid geciteerd), ernaast legt.

Een stuk van mijn ziel
Winnie Mandela
Vert. Tinke Davids Van Gennep;
€ 24,95

Tip 2. Vluchter

Begin jaren zestig ontvluchtte J.M. Coetzee het mooie, ‘achterlijke’ land van de Verwoerds en Mandela’s en vestigde zich in Londen. ‘Portret van een jongeman’ is het genadeloze portret van een individualist uit een verscheurd land die in het buitenland nauwelijks overeind blijft. Hij ontmoet er andere Zuid-Afrikanen. “Ze hebben de pest aan de Nasionale Party maar doen niet aan politiek.” Of “Zwarten en blanken zouden het best met elkaar kunnen rooien als ze maar met rust gelaten werden.” Dat is het gekke, je kon, als blanke tenminste, de apartheidspolitiek ook gewoon links laten liggen en elders je onheil zoeken.

Portret van een jongeman
J.M. Coetzee
Vert. Peter Bergsma
Cossee; € 19,90

Tip 3. Moordenaar

Wat jammer toch dat Henk van Woerden er niet meer is. Zijn boek ‘Een mond vol glas’ laat zien hoe goed hij was in het neerzetten van moeilijk grijpbare zaken. Het is de reconstructie van het leven van Demitrios Tsafendas, de bode in het Zuid-Afrikaanse parlement die op 6 september 1966 premier Hendrik Verwoerd doodstak. Een blanke man die verliefd was geworden op een kleurlinge en verzocht had als kleurling geregistreerd te worden. Tsafendas, zo’n zieke sloeber die beweerde dat zijn daad hem door een innerlijke lintworm was bevolen. ‘Heimwee naar huis, zucht naar erkenning’ noemt Van Woerden als motief voor zijn daad en vraagt zich ook af: Wie was er eigenlijk gekker geweest: Verwoerd of Tsafendas?

Henk van Woerden
Een mond vol glas
Podium; € 15,90

Lees ook:

In tranen door een openbaring
Wat lees je nou graag voor jezelf, vroegen we aan onze critici. Deze keer verklaart Jaap Goedegebuure 
zijn liefde voor de bekeringsroman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden