TaalPeter-Arno Coppen

Hoe kun je een brand aansteken die er nog niet is?

Zodra je begint na te denken over taal valt het op hoe weinig je daar eigenlijk op school over geleerd hebt. De schoolgrammatica beperkt zich tot het benoemen van een aantal woordsoorten en zinsdelen, maar de betekenis blijft onder­belicht.

Een lezer schrijft mij dat hij telkens in verwarring raakt als er op het journaal gezegd wordt dat ‘De politie vermoedt dat de brand is aangestoken’. Kun je een brand wel aansteken, zo vraagt hij zich af. Je kunt een lucifer aansteken en een kaars, maar een brand is toch al aan? Hoe kun je een brand nu aansteken?

Schoolkennis biedt hier geen uitkomst. Voor de schoolgrammatica zijn ‘een lucifer’, ‘een kaars’ en ‘de brand’ allemaal gewoon het lijdend voorwerp van ‘branden’. Ons taalgevoel detecteert hier echter wel een verschil. Als je daarover nadenkt denk je al gauw dat er iets mis is.

Op school leer je niet dat de betekenis van het werkwoord ook gevolgen heeft voor de betekenis van het voorwerp. Als je zegt ‘Ik lees een boek’, dan houdt dat in dat je ook zegt dat er een boek bestaat. Dat is niet zo als je zegt ‘Ik schrijf een boek’. In dat geval is het boek er pas als je klaar bent met schrijven.

Met deze kennis kun je meteen zien dat ‘de brand aansteken’ op dit punt vergelijkbaar is met ‘een boek schrijven’: het lijdend voorwerp (het boek, de brand) ontstaat door de actie die door het werkwoord is uitgedrukt. ‘Een kaars aansteken’ lijkt in dit verband meer op ‘een boek lezen’: de actie maakt gebruik van een bestaand iets (het boek, de kaars), en doet daar iets mee.

Verschillende vormen van een voorwerp kunnen zo ook verschillende betekenissen creëren: als je zegt ‘Ik schrijf aan een boek’, dan krijg je een tussenvorm: bij voltooiing hoeft het boek niet af te zijn (‘Ik heb aan een boek geschreven’), maar het is wel noodzakelijk dat er al een stukje bestaat dat je aanvult. 

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden