Recensie

Hoe Joden ondanks alles een stempel hebben kunnen drukken

Simon Schama De geschiedenis van de Joden . Deel 2: Erbij horen 1492-1900. AtlasContact. 880 blz. € 49,99 Beeld Simon Schama

‘De geschiedenis van de Joden’ staat bol van geweld en haat. En dan moet de 20ste eeuw nog beginnen.

Simon Schama
De geschiedenis van de Joden. Deel 2: Erbij horen 1492-1900.
Atlas Contact; 880 blz. € 49,99

In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, waar calvinisten de dienst uitmaakten, was er officieel godsdienstvrijheid, maar die was er voor de ene geloofsgemeenschap of bevolkingsgroep wat ruimhartiger dan voor de andere. Zo moesten katholieken hun heil veelal zoeken in schuilkerken.

In het tweede deel van zijn magistrale trilogie ‘De geschiedenis van de Joden’ beschrijft de Britse historicus Simon Schama hoe volgens de overlevering een schout bij een patrouille om katholieke schuilkerken op te sporen in Amsterdam een kamer vol biddende mannen ontdekte. “Maar het bleek Grote Verzoendag te zijn, en het waren geen papen, maar Joden; opluchting alom!” De schout zou tegen de Joden hebben gezegd: “Ga vooral verder met uw gebeden, maar vraag de God van Israël om goed te zorgen voor de edele stad Amsterdam en haar grote en goede bestuurders.”

Anno 2017 

Anno 2017 klinken deze woorden bekend in de oren - het was ongeveer de tekst die burgemeester Eberhard van der Laan voor de inwoners van de hoofdstad achterliet. Simon Schama gebruikt ze om duidelijk te maken hoe tolerant Amsterdam zo rond 1600 was tegenover de Joden die, vanuit alle delen van Europa, er hun toevlucht hadden gezocht. Het is illustratief voor de aanpak van de historicus: aan de hand van voorvallen van gewone mensen probeert hij de geschiedenis van de Joden te vertellen en daarin de grote lijnen te ontdekken. En daarin slaagt hij opnieuw glansrijk. Het is een prachtig, veelzijdig en indrukwekkend verhaal dat hij te vertellen heeft. Aan de hand van talloze citaten, gebeurtenissen, anekdotes en incidenten, weet hij zijn boodschap over te brengen. In het voorbeeld van de Amsterdamse schuilkerk ziet hij hoe de hoofdstad door sommige Joden werd gezien als het nieuwe Jeruzalem.

Het tweede deel van zijn trilogie beslaat de periode 1492-1900, en dat is geen toevallige keuze. Wij associëren het eerste jaartal vrijwel automatisch met de ontdekking door Columbus van Amerika, maar voor Schama is het belangrijker dat in 1492 Joden uit Spanje werden verbannen. Sommigen weken uit naar het buurland Portugal, maar daar werden ze nog geen jaar later ook ongewenst. Zij moesten opnieuw op de vlucht, verder de diaspora in. Veel Joden kwamen terecht in Amsterdam en omstreken.

Op z'n duimpje 

Schama kent de stad op z’n duimpje. Hij is ook vertrouwd met de Gouden Eeuw; daarover schreef hij het hooggeprezen ‘Overvloed en Onbehagen’. Hij weet mooi de door hem bewonderde Rembrandt in dit boek te weven: de schilder maakte rake portretten van Joodse immigranten die in Amsterdam waren neergestreken: Rembrandt wist hoe je ‘de zwaarte van de Joodse geschiedenis’ moest weergeven, ‘verzacht door het licht van het denken’.

Amsterdam is slechts een van de vele plaatsen die Schama heeft bezocht voor dit tweede deel van zijn trilogie, en voor de tv-serie die hij voor de BBC over hetzelfde onderwerp heeft gemaakt. Hij heeft talloze landen afgereisd, is bijna overal geweest waar Joden heen zijn getrokken.

Het was aanvankelijk zijn bedoeling de geschiedenis van de Joden in twee delen te vertellen. Maar de stof bleek te omvangrijk. Nu besluit Schama zijn tweede deel in 1900: wat hij nog net meeneemt is de beruchte Dreyfuss-affaire in Frankrijk, waarmee het antisemitisme in Europa pijnlijk manifest werd, en de oprichting van de zionistische beweging door de Oostenrijkse journalist Theodor Herzl. In het derde deel komt de 20ste eeuw aan de orde, met daarin de verschrikkingen van de Holocaust en de stichting van de staat Israël.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Beeld free

Project overgenomen 

Schama heeft het project overgenomen van de Joodse historicus Cecil Roth. Die was begonnen aan de Encyclopeadia Judaica, maar overleed in 1970. Toen al kreeg Schama het verzoek om het af te ronden, maar hij voelde er niets voor.

Een kleine tien jaar geleden ging hij toch overstag. Daar mag de lezer hem dankbaar voor zijn. Schama kan prachtig vertellen, zowel op tv als in schrift. Hij is enorm belezen, kent de geschiedenis van de Joden als geen ander: hij is zelf Jood, niet religieus, maar wel goed op de hoogte van de godsdienstige aspecten.

Door de geschiedenis te vertellen aan de hand van ‘gewone’ mensen krijgt het boek iets lichtvoetigs. Het leest ook vlot weg, al bewandelt de auteur af en toe wel veel zijpaden waardoor je als lezer wel eens verdwaalt.

Tussen die gewone mensen zitten trouwens ook wel grote namen, en hier en daar bijzondere exemplaren. Neem de Britse bokskampioen Daniel Mendoza die eind 18de eeuw furore maakte. Het is een prachtig portretje dat Schama van hem schrijft, en het is onnavolgbaar hoe hij dat in het grotere verhaal van zijn boek een plaats geeft.

Aaneenschakeling 

Maar de lichtvoetige toon verhult niet dat de geschiedenis van de Joden een aaneenschakeling is van discriminatie, haat, uitsluiting, vernedering, vervolging, geweld en pogroms, en dan moet de 20ste eeuw nog komen. Bijna wanhopig schrijft Schama dat Joden het nooit goed hebben kunnen doen. Of ze zich door de eeuwen heen nou isoleerden en als aparte groep manifesteerden, probeerden te integreren of zelfs assimileerden, altijd kregen zij met antisemitisme te maken.

Het is onwaarschijnlijk wat Joden door de eeuwen heen is aangedaan. En het is al even onwaarschijnlijk hoeveel veerkracht zij steeds weer wisten op te brengen en hoe ze, tegen alle verdrukking in, toch een stempel hebben kunnen drukken op de cultuur, de economie, het bestuur en de politiek, zeker in Europa, en daarover gaat dit boek van Schama toch vooral.

Simon Schama Beeld atlas contact

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden