Deja Vu

Hoe het neefje van dé keizer president werd

Een gipsen buste van Lodewijk Napoleon. Beeld ANP

Bewust van gevaren voor de democratie dienden Franse parlementsleden in het roerige revolutiejaar 1848 een voorstel in om deelname aan verkiezingen door leden van de voormalige keizerlijke familie te verbieden. De wet kwam er niet. Eind 1848 werd Lodewijk Napoleon, zoon van de gelijknamige voormalige koning van Holland en neefje van Napoleon Bonaparte, lid van de volksvertegenwoordiging.

Kort daarna werd hij de eerste verkozen president om zich uiteindelijk eind 1852 te laten kronen tot keizer. Karl Marx schreef dat de geschiedenis zich herhaalt, ‘de eerste maal als tragedie, de tweede maal als farce’. Hij verwees daarmee naar de manier waarop Napoleon Bonaparte in 1799 de Eerste Republiek om zeep had gebracht.

De positie van Lodewijk Napoleon is niet een op een te vergelijken met die van de Thaise prinses Ubolratana die zich vorige week kandidaat stelde voor het premierschap. Zij is de zus van een zittende monarch, koning Rama I. Die sprak zich uiteindelijk uit tegen haar regeerambities, waarna de kiescommissie verkiezingsdeelname verbood. Want leden van de koninklijke familie horen boven de politiek te staan.

Lodewijk Napoleon mocht wel doorzetten. Hij kon zich vanuit de positie van ambteloos burger langs democratische weg terugvechten naar keizerlijke status. De Europese royalty zag de Bonapartes nog steeds als parvenu’s. Bij het gewone volk lag dat anders. “De naam Napoleon is op zichzelf een programma”, wist Lodewijk Napoleon. “Bij ons betekent het orde, gezag, religie en het welzijn van het volk. In het buitenland betekent het nationale eigenwaarde.”

Lodewijk Napoleon kwam ter wereld in 1808, toen zijn vader de Nederlandse koningskroon droeg en zijn oom de Franse keizerskroon. Zijn oudste broertje was het jaar daarvoor op driejarige leeftijd overleden, zijn andere broer gold als een zorgenkind en zou op zijn 26ste aan roodvonk overlijden. Bij Lodewijk Napoleon werd bij de geboorte direct gevreesd voor zijn levensvatbaarheid. Maar na een wasbeurt met wijn en warm wrijven met doeken knapte het kindje weer een beetje op. Al bleef het een huilbaby.

Eenmaal volwassen aasde Lodewijk Napoleon al snel op de macht in Frankrijk. Zowel in 1836 als in 1840 leidde hij couppogingen. De laatste keer kreeg hij er gevangenisstraf voor. Na de dood van de Bonapartes van de vorige generatie gold hij als dé opvolger binnen de familie.

Mede op grond van de manier waarop hij de basis legde voor zijn keizerschap onder de naam Napoleon III wordt Lodewijk Napoleon wel gezien als de eerste moderne dictator. Voordat hij een einde maakte aan de republikeinse staatsvorm en zichzelf liet kronen verzekerde hij zich namelijk eerst van de steun van het Franse electoraat. De immense meerderheid die hij kreeg bij het daarvoor gehouden referendum werd in twijfel getrokken. Was de stembusgang wel eerlijk verlopen?

Het nieuwe Parijs

Keizer Napoleon III was in de jaren daarna druk met het oppoetsen van het imago van Frankrijk en van hemzelf. Grandeur wilde hij uitstralen. Zijn repressieve regime droeg bij aan een zekere modernisering van de natie. Napoleon III loodste Frankrijk het industriële tijdperk binnen. En hij gaf opdracht voor een nieuw Parijs van baron de Haussman mét brede boulevards. Die boden revolutionairen ook minder gelegenheid tot barricaderen en schuilen.

Internationaal eiste de keizer steeds nadrukkelijker de rol op die voor Frankrijk na Waterloo verloren was gegaan. Dat ging mis tijdens de oorlog tegen de Duitsers in 1870. Napoleon III leed een nederlaag en werd gevangengenomen door de vijand. Frankrijk werd weer een republiek.

De voormalige keizer kwam in 1871 op vrije voeten en ging in ballingschap in Engeland. Daar kreeg hij al snel gezondheidsproblemen die hem begin 1873 fataal werden.

Deja vu

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden