Hoe Franca Treur en Olivia Ettema het feuilleton weer een nieuw leven inblazen

Franca Treur (links) en Olivia Ettema Beeld Ilja Keizer

Samen stoften schrijfster Franca Treur en illustrator Olivia Ettema de ouderwetse formule van het feuilleton af. Het culmineerde in een roman én in een tentoonstelling. Hun geheim: de kunst van het weglaten. ‘Dat prikkelt de fantasie.’

In haar witte overall vol verfstrepen draait Olivia Ettema een groot vel papier door de drukpers. De zwarte inkt van de linoleumuitsnede moet een dag of vier drogen. Daarna komen er andere kleuren overheen, ook elk met hun droogtijd. “Hopelijk is alles net op tijd klaar voor de tentoonstelling”, zegt Ettema. “Die opent 5 april.”

De expositie in het Haagse boekenmuseum Meermanno draait om de samenwerking tussen illustrator Ettema en schrijfster Franca Treur. Maart 2017 begonnen zij met een wekelijks feuilleton in het Trouw-katern Letter & Geest. In vijftig kleurig geïllustreerde afleveringen schetsten ze een jaar lang de relatieperikelen van Loek en Hanna, een stel dat thuis samen aan een filmscript werkt. Uitgever Prometheus heeft het geheel zojuist gebundeld tot roman: ‘Regieaanwijzingen voor de liefde’.

illustraties uit het boek 'Regieaanwijzingen voor de liefde' Beeld Olivia Ettema

De uitvergrote afdrukken die Ettema nu in de Grafische Werkplaats Amsterdam vervaardigt, laten goed zien dat zij houdt van een eenvoudige, robuuste stijl met duidelijke lijnen. Haar werk voor Trouw tekende ze oorspronkelijk met een dikke zwarte stift. Ze scande de schetsen op de computer, om ze daarna digitaal in te kleuren.

Beetje nostalgie

Voor de tentoonstelling pakt Ettema het anders aan. Van de oude schetsen maakt ze uitsnedes in linoleum. Daar gaat de verfroller overheen, en dan hup de zware drukpers in. “Het ambachtelijke werk, heerlijk”, zegt Ettema. “Mijn vader had vroeger een oude drukpers, dus het is ook een beetje nostalgie. De oneffenheden geven elke afdruk een eigen karakter. Je maakt echt iets unieks.”

Qua stijl passen de tekeningen wonderwel bij Treurs korte verhalen, legt de schrijfster uit. “Ik had per aflevering maar 450 woorden. Dat betekende: veel schrappen. De tekeningen van Olivia zijn ook heel leeg. Ze heeft veel weggelaten. Geen frutsels, alleen het noodzakelijke. Dat heeft als voordeel dat lezers het beeld zelf kunnen invullen. Het prikkelt de fantasie.”

illustratie uit het boek 'Regieaanwijzingen voor de liefde' Beeld Olivia Ettema

In het boek werkt dat nog sterker dan in de krant, omdat je dan alles achter elkaar ziet. Elk hoofdstuk begint met een tekening, op basis waarvan je als lezer probeert te voorspellen hoe het verhaal verdergaat. Lees je door, dan blijkt het vaak toch anders te lopen. Door dat spel van verwachting en verrassing raak je optimaal betrokken.

Treur en Ettema werkten eerder samen voor NRC en NRC.Next. Maar een feuilleton, het vervolgverhaal waar Trouw om vroeg, hadden ze nog nooit gemaakt. Het was wat je noemt een uitdaging. Hoe stof je zo’n ouderwets genre af dat voor het laatst in zwang was bij klassieke auteurs als Dickens, Balzac en Couperus?

Geen uitgebreide plot

“In het begin wisten we niet eens hoe lang de serie zou lopen”, vertelt Treur. “Ik durfde daarom geen uitgebreide plot op te zetten. Pas toen het aansloeg, voegde ik meer zijfiguren met een grotere rol toe.”

illustraties uit het boek 'Regieaanwijzingen voor de liefde' Beeld Olivia Ettema

Voor de zekerheid nam Treur twee hoofdthema’s waar ze altijd iets over te zeggen zou hebben: werk en liefde. In verfijnde psychologische schetsen vol snijdende dialogen laat ze zien hoe de geliefden elkaar naarmate hun script vordert steeds verder kwijtraken. Jaloezie, vertwijfeling, ruzie om niks: er gaat veel mis als je ineens dag in dag uit met je partner in dezelfde kamer werkt terwijl je talent achterblijft bij je artistieke ambities.

“Werk en liefde zijn dé thema’s waar mensen tegenwoordig hun geluk aan verbinden”, filosofeert Treur. “Vroeger hadden mensen bij wijze van spreken een fabrieksbaan en een verstandshuwelijk. Tegenwoordig moeten we er iets bijzonders van maken, volgens idealen die de maatschappij ons opdringt. Je werk bepaalt nu immers je identiteit, meer dan je afkomst of je sociale groep. Daarom is het heel belangrijk om leuk werk te hebben, maar in de praktijk is niet elke baan interessant.

“Dat geldt ook voor relaties. Uit verhalen en films kopiëren we romantische ideeën, maar de werkelijkheid blijkt minder groots. Moet je dan op zoek naar iets anders? Of toch maar genoegen nemen met wat het is?”

Zonder mensen

Het psychologische karakter van de verhalen plaatste de illustrator voor een probleem. Trouw had gevraagd om afbeeldingen met een abstracte stijl, zonder mensen erin, maar de tekst maakte dat vrijwel onmogelijk. “Ik heb het geprobeerd, maar het was niet te doen”, zegt Ettema. “Voor het eerste verhaal tekende ik een vrijwel lege kamer met twee stoelen en een rood gordijn, als een theatervoorstelling die begint. Maar ik had echt mensen nodig. Ik ben blij dat ik die vanaf de tweede aflevering toch ben gaan tekenen. Eerst alleen een paar benen, en toen hele personen uit de verte of op de rug gezien.”

Elke tekening weerspiegelt de menselijke verhoudingen en de sfeer van de aflevering. Zo staat Loek op het dieptepunt van zijn relatiecrisis klein en wit tegen de muur gedrukt, terwijl Hanna hem vanaf de knalrode bank onverzettelijk aanstaart.

illustratie uit het boek 'Regieaanwijzingen voor de liefde' Beeld Olivia Ettema

Of neem Hanna in de trein, eenzaam op reis naar Keulen; in de weerkaatsing van de ruit kijkt ze naar een jongen en een meisje die niet uitgezoend raken. Of Loek, zittend onderaan de trap, terwijl hij een aantrekkelijk carrièreaanbod overweegt; de trap naar een open deur symboliseert de kans.

Laag strijklicht

Schrijfster en illustrator spraken van tevoren niet af hoe het verhaal zou lopen. Voor Ettema was het daardoor elke week een verrassing wat ze in haar mail zou aantreffen. “Gelukkig zat er vaak een duidelijk subthema in”, zegt ze. “Zoals: kies je voor een onzekere artistieke droom of voor een vaste baan? Wel of geen kinderen? Binnen of buiten stad wonen? Dat pikte ik er dan uit.”

Ze verrijkte haar beeld vaak met dat typische lage strijklicht. Die magische lichtval met diepe slagschaduwen geeft een dreigende of onwezenlijke sfeer, wat ook weer aansloot op de onderhuidse spanning tussen Loek en Hanna.

Het verhaal was leidend voor de illustraties, maar omgekeerd hadden de tekeningen ook invloed op de tekst. Dat ging soms heel subtiel. Zo zette Ettema het stel neer in een modern appartement met een galerij en een intercom. Treur had een oude Amsterdamse bovenwoning in gedachten, maar ze kon met het nieuwe decor prima overweg. De galerij en de intercom kregen in het verhaal een prominente rol.

illustratie uit het boek 'Regieaanwijzingen voor de liefde' Beeld Olivia Ettema

De schrijfster probeerde ook rekening te houden met de illustrator. Treur: “Ik had weleens medelijden met Olivia. Dan zat dat stel wéér thuis op de bank. Hoe kun je dat nog verrassend tekenen? Dan zei ik tegen Olivia: de volgende aflevering stuur ik ze naar buiten, dan heb je een andere omgeving.”

Opvallende details

De schrijfster stopte ook opvallende details in haar verhalen, in de verwachting dat Ettema zich erop zou uitleven. Zo draagt de verhuurder van de B&B in Keulen een hondje in een rugzak. “Maar Olivia tekende in plaats daarvan het ongemak tussen Hanna en de verhuurder.”

Wat begon als feuilleton, met zijn kenmerkende bondigheid, tempo en cliffhangers, heet nu roman. Dat zette de uitgever op de kaft, en Treur kan zich erin vinden. “Het boek is in delen opgezet, maar het vertelt een groter verhaal over de manier waarop moderne mensen met elkaar omgaan. Je zou het ook soapopera kunnen noemen, maar daar is het te bespiegelend voor. En zedenschets klinkt te oppervlakkig, alsof ik alleen de gewoontes in een bepaalde kring beschrijf. Psychologische roman klopt wel. Eentje met vaart.”

En nu? Deel twee? Treur: “Wie weet! We hebben al een plan om een serie te maken over een stel dat op een woonboot gaat wonen vanwege de stijgende zeespiegel. Nu alleen nog een blad dat het wil publiceren.”

‘Regieaanwijzingen voor de liefde’
Uitgeverij Prometheus, 216 blz.
€19,99 euro

Lees ook:

Onze personages zijn de samenleving in het klein

In de rubriek Feuilleton beschrijft Franca Treur wekelijks de lotgevallen van twee scenaristen. In aflevering één volgt ze Loek en Hanna. In het verhaal waaraan zij werken moeten twee mensen elkaar krijgen. Het moet een scenario worden voor een speelfilm, Reinout, een bevriende regisseur wil er zijn naam mee vestigen. 

Franca Treur houdt van analyseren: haar liefdesleven, het hele leven - en dat van haar vrienden

Ik wil mijn liefdesleven niet analyseren, zei een vriendin toen we het hadden over therapeut Esther Perel. Ik heb liever dat het een beetje mistig blijft. Ik hou gewoon van fictie!

illustraties uit het boek 'Regieaanwijzingen voor de liefde' Beeld Olivia Ettema
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden