RecensieGeschiedenis

Hoe één foto het verhaal van de massa-executie van Miropol vertelt

null Beeld

Aangrijpend onderzoek van historica Wendy Lower naar daders en slachtoffers van een massa-executie op 13 oktober 1941 in Oekraïne.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn aan en achter de fronten ontelbaar veel fotorolletjes volgeschoten. Begin jaren dertig was de kleine handcamera in massaproductie genomen, zodat in elk bataljon er wel iemand was die foto’s maakte. Eén ding hebben al die beelden gemeen: opnames van moordende nazi’s zijn een zeldzaamheid.

De Amerikaanse historica Wendy Lower komt slechts tot een stuk of twaalf voorbeelden waarop te zien is dat nationaalsocialisten Joden doodschieten. En dat terwijl in Oost-Europa tijdens de ‘Holocaust door kogels’ meer dan een miljoen slachtoffers zijn gemaakt door rondtrekkende Einsatzgruppen.

Een van de schaarse foto’s waarop de moordenaars op heterdaad worden betrapt, kreeg Lower een aantal jaar geleden onder ogen geduwd. De foto is 13 oktober 1941 genomen aan de rand van een afgrond even buiten het Oekraïense plaatsje Miropol, tweehonderd kilometer ten westen van Kiev. Honderden Joodse inwoners werden daar die dag vermoord. De hele ochtend klonk geweervuur.

SS’ers verspilden geen munitie aan kinderen

Rechts staan een handvol Duitsers en lokale politiemannen. Hun geweren zijn gericht op een voorovergebogen vrouw in het midden. Twee kinderen zoeken bescherming bij haar. Kruitdampen verbergen het gezicht van de vrouw. Links een gapend gat, waarin ze zal vallen, de kleintjes met zich meetrekkend – SS’ers verspilden geen munitie aan Joodse jongens en meisjes. Lower: “Die zouden toch wel worden geplet onder het gewicht van hun familieleden.”

Wie waren die mensen op de foto? Daarover schreef Lower Het ravijn, een aangrijpend boek over haar zoektocht naar daders, slachtoffers en omstanders van de massa-executie. Ze reist naar Miropol en probeert de exacte locatie te vinden die op de foto staat afgebeeld. Ze interviewt dorpelingen die getuige waren van de moorden. Ze ploetert archieven door en stuit op ijzingwekkende details: “Hoe de daders Joodse vrouwen verkrachtten alvorens hen te vermoorden, hoe ze tijdens de lunchpauzes tussen de lijken zaten te eten en hoe ze de ‘stand’ bijhielden, alsof massamoord een wedstrijd was.”

Bij de Shoah legde Lower zoals zovelen vaak de nadruk op de grote aantallen (meer dan een miljoen slachtoffers in Auschwitz, negenhonderdduizend in Treblinka). Maar, zo constateert ze, deze benadering van de dood hebben we overgenomen van de nazi’s. Zij reduceerden mensen tot aantallen vergasten, tot hoeveelheden omgebrachte wagonladingen.

Je kunt de genocide ook uitdrukken in het verlies van één individu, één biografie, één hardop voorgelezen naam. Lower is vastbesloten de namen te achterhalen van de gedode vrouw en kinderen op de foto. Dat lukt niet helemaal, maar de foto waarop te zien is hoe een gezin wordt vernietigd, brengt haar wel iets anders. Ze ontdekt dat we bij de Holocaust niet alleen naar cijfers of individuen als slachtoffers kunnen kijken, maar dat er nog een laag is: die van de familie.

Familiewelzijn versus familievernietiging

Lower realiseert zich hoe bepalend de familie was in de ideologie van het Derde Rijk. ‘Raszuivere’ moeders dienden zoveel mogelijk blonde kinderen te krijgen. Niet-arische gezinnen moesten uit de nationale familiestamboom worden gehakt. Meer dan ooit beseft ze dat het in de nazi-ideologie ging om zowel familiewelzijn als familievernietiging.

Ze wil de verdwenen generaties van Miropol in kaart brengen en begint stambomen te tekenen in de hoop dat ze op die wijze dichter bij de vrouw en kinderen op de foto komt. “Omdat de nazi’s die ‘bomen’ hadden willen vellen om ze met wortel en tak uit te roeien, was het op papier zetten van de genealogische gegevens niet alleen onderzoek maar ook een vorm van gedenken.”

null Beeld
Beeld

Wendy Lower
Het ravijn. Een foto, een gezin en de verborgen werkelijkheid van de Holocaust
Vert. George Pape (Ravine. A Family, a Photograph, a Holocaust Massacre Revealed)
Spectrum; 264 blz. € 26,99

Lees ook

Het onderbelichte lot van vrouwen in de Holocaust

De ervaringen van vrouwen moeten een plaats krijgen in de geschiedschrijving van de Holocaust, zegt de Britse historica Zoë Waxman. Het maakt het beeld complexer, maar ook vollediger en menselijker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden