Boekrecensie

Hoe de VS afstevenden op een leider als Trump

Donald Trump Beeld AFP

Met gevoel voor de actualiteit beschrijft historica Jill Lepore de Amerikaanse geschiedenis.

De titel van Jill Lepore’s geschiedenis van Amerika zegt precies waar het volgens haar om draait: ‘These Truths’, deze waarheden. Het zijn de twee woorden die de Onafhankelijkheidsverklaring uit 1776 zijn onverzettelijke karakter geven: “Wij achten deze waarheden vanzelfsprekend, dat alle mensen gelijk geschapen zijn, dat ze door hun Schepper begiftigd zijn met zekere onvervreemdbare Rechten, dat daaronder zijn Leven, Vrijheid en het nastreven van Geluk.”

Kom daar nu nog eens om. ‘Nepnieuws!’ roept de 45ste president van de Verenigde Staten zodra de media iets melden dat minder gunstig op hem afstraalt. Voor zijn aanhangers is het een vanzelfsprekende waarheid dat hun Amerika bedreigd wordt doordat de grenzen wijd openstaan voor immigranten en goedkope Chinese producten. Zijn tegenstanders weten juist zeker dat hun regering sinds de verkiezingen van 2016 van haar morele ankers is geslagen, en veel mensen - met minder inkomen, of meer kleur - het recht op geluk ontzegt.

Maar waar ze het allemaal over eens zijn is dat Amerika bevangen is door een onrust van historische proporties.

Zwaar weer

Dat vraagt om een nieuwe geschiedenis van Amerika, die je het land laat begrijpen tot en met Trump. Die schreef Lepore, en ze doet dat heel goed, door al vanaf het begin aandacht te schenken aan de vragen die sinds de verkiezing van Trump steeds luider klinken: doen feiten er nog toe, en hoe worden we het over die feiten eens? Zijn Republikeinen die alleen nog maar naar Fox News kijken en Democraten die vertrouwen op CNN nog wel bereid de waarheid van de andere partij serieus te nemen?

Aan het eind van zo’n duizend pagina’s stelt Lepore somber vast dat het Amerikaanse experiment in zwaar weer is beland.

En een experiment is het: de schrijvers van de Onafhankelijkheidsverklaring vroegen zich serieus af of, zoals Alexander Hamilton het formuleerde, “samenlevingen van mensen werkelijk in staat zijn een goede regering te baseren op overdenking en keuze”. Maar dankzij hun wijsheid, zo luidt de nationale mythe, kwam er een grondwet die het land ruim twee eeuwen bij elkaar hield en tot een grootmacht deed uitgroeien.

Rommeliger

Je hebt de omvangrijke studie van Lepore, historica aan de Harvard universiteit, niet nodig om te beseffen dat het echte verhaal van Amerika een heel wat rommeliger verloop had. Het goede aan haar boek is, dat ze er orde in schept door vanaf het begin twee onderwerpen vast in het oog en in de aandacht van de lezer te houden, die allebei in die paar woorden in de Onafhankelijkheidsverklaring samengevat worden: welke ideeën door de jaren heen voor Amerikanen ‘vanzelfsprekend waar’ waren, en welke mensen ze die ‘onvervreemdbare rechten’ in de praktijk ook gunden.

Die laatste kwestie is, zo krijg je al gauw door, de erfzonde van het land. Gelijkheid gold in het begin niet voor indianen, al was het alleen maar omdat de jonge Verenigde Staten dan hun landhonger niet meer zouden kunnen stillen. Het gold ook niet voor Afrikaanse slaven, al was het alleen maar omdat anders de zuidelijke staten niet mee zouden doen met de onafhankelijkheidsstrijd. Maar zo simpel werd het natuurlijk niet gebracht. Het moest op een diepere manier vanzelfsprekend zijn - tot het dat niet meer kon zijn.

Dat zwart gelijk stond aan slaaf was bijvoorbeeld historisch niet vanzelfsprekend, maar het werd het juist in Amerika wel. Ironisch genoeg, noteert Lepore, was dat een gevolg van de opkomst van welomschreven burgerlijke vrijheden. Nog voordat de Amerikaanse Grondwet verrijkt werd met de Bill of Rights, een serie amendementen over bijvoorbeeld de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van meningsuiting, kenden afzonderlijke staten hun burgers die rechten toe. 

Maar dat dwong hen voor het eerst expliciet te maken waarom sommige inwoners, slaven, die rechten niet hadden. “De enige manier om uit te leggen waarom het ene soort mensen vrij geboren is en een ander soort niet, is een nieuw zaad zaaien, dat van een rassenleer”, concludeert Lepore. En nu, lang nadat discriminatie op ras verboden werd, en de wetenschap het hele idee niet meer erkent, heeft Amerika nog altijd een probleem met ‘rassenrelaties’.

Niet uit de lucht

Wie mag Amerikaan heten, was de vraag waar het telkens weer om draaide, in de media, in de politiek, en zelfs op het slagveld. De vrees bij de zuidelijke staten voor het afschaffen van de slavernij leidde tot de Burgeroorlog. Angst voor de politieke macht die de zwarte inwoners van die staten daarna kregen, leidde tot apartheid daar, en tot een zwarte volksverhuizing naar grote steden in het noorden. Na de Tweede Wereldoorlog baanden studiebeurzen voor miljoenen afgezwaaide militairen de weg van de arbeidersklasse naar de middenklasse. Voor zwarte veteranen was dat in de praktijk niet weggelegd.

Voor vrouwen die in de krijgsmacht hadden gediend al evenmin - ook hun strijd voor gelijke rechten krijgt bij Lepore vanaf het begin consequent de aandacht. “Vergeet de dames niet”, schreef Abigail Adams in 1776 aan haar man John, een van de schrijvers van de Grondwet en later president. Hij lachte het weg. Anno 2018 staan gelijke rechten voor vrouwen er nog steeds niet in.

Omslag ‘These truths’

In 2008 koos het land voor het eerst een zwarte president. En in 2016 op een haar na een vrouw. Maar in These Truths dienen die gebeurtenissen vooral om te illustreren hoe aangetast het Amerikaanse politieke systeem is door de uitholling van de serieuze media en de migratie van de nieuwsstroom naar sociale media, en door polarisatie die deels wordt gevoed door blank ressentiment. Obama moest zich verdedigen tegen birthers die suggereerden dat hij in Kenia was geboren. Een van de prominentste verspreiders van die leugen versloeg Hillary Clinton en zit nu in het Witte Huis.

These Truths laat je begrijpen dat Donald Trump niet uit de lucht kwam vallen. De term fake news kwam al in de jaren dertig van de vorige eeuw op, en verwees soms zelfs naar berichten uit Rusland. Dat was ook de tijd dat de opiniepeiling werd uitgevonden, en het eerste politieke campagnebureau zijn diensten aanbood, Campaigns Inc. Het kreeg al gauw de bijnaam Leugenfabriek. De Amerikaanse politiek (daar is het boek vooral de geschiedenis van) worstelt al bijna tweeënhalve eeuw met de waarheid. En met die gelijke rechten. Je wordt benieuwd naar het vervolg.

Oordeel: met scherpe vragen ordent Lepore complexe historie.

Jill Lepore
These Truths
W.W. Norton & Co.;
960 blz. €34,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden