Hoe de Britse literatuur een afspiegeling van de samenleving probeert te worden

Beeld Illustratie Studio Vonq

Lezen betekent nadenken over het hoe, wat en waarom van literatuur. Deze week: Engelse romans zijn te wit.

De Engelse literatuur is te wit en daar moet wat aan gedaan worden, zo besloot Penguin Random House U.K., de grootste Engelse uitgeverij (ooit bekend van de paperbacks met pinguïnlogo). In een open brief op haar website meldt de uitgeverij dat zij in 2025 in personeelsbestand en publicaties de diverse Britse samenleving recht wil doen. Zo is enkele jaren geleden het Write Now-programma gestart om nieuwe schrijvers te coachen. En hoef je geen universitaire graad meer te hebben om binnen het bedrijf te komen werken.

Streven naar een diversere literatuur is geen gekke gedachte in het moderne multiculturele Engeland. Toch werden de plannen met scepsis ontvangen.

White other

Hoezo is diversiteit het doel van een uitgeverij, schreef de Amerikaanse Lionel Shriver (auteur van ‘We moeten het over Kevin hebben’, ze woont al heel lang in Engeland), begin vorige maand in opinieblad The Spectator. Is het niet het enige doel van een uitgeverij om goede boeken te publiceren? En wat houdt die diversiteit eigenlijk in?

Penguin Random House stuurde alvast een vragenlijst rond onder zijn auteurs om ieders achtergrond in kaart te brengen. Voor witte auteurs waren er drie opties voor afkomst: white British, white Irish en white other. “Stel je geeft werk van Italianen, Grieken, Spanjaarden, Denen, Hongaren en Finnen uit en staat dus in voor een grote verscheidenheid aan talen en cultureel en historisch erfgoed, dan ben je toch niet divers, want allemaal white other. Wat een armoe”, aldus Shriver.

Het is niet de eerste keer dat Lionel Shriver in opstand komt tegen de identiteitspolitiek in het literaire bedrijf. Eind 2017 reageerde ze in een geruchtmakende lezing op activisten die ageerden tegen ‘culturele toeëigening’, ofwel het je toeëigenen van symbolen of eigenschappen van de etnische groep waar je zelf niet toe behoort. Shriver zelf was bekritiseerd omdat ze in haar roman ‘The Mandibles’ in een (volgens enkele critici stereotype) bijrol een schizofrene zwarte vrouw had opgevoerd. Haar Engelse collega Chris Cleave was van exploitatie beschuldigd toen hij (man, Brits en veertig-plus) in een roman in de huid kroop van een 14-jarig Nigeriaans meisje.

Wat een onzin, aldus Shriver. Stel je aan een schrijver de eis dat ze alleen uit eigen ervaringen zou mogen putten dan blijft de memoir als enig literair genre over. Natúúrlijk exploiteert een schrijver zijn personages, ze zijn zijn verzinsels!

Vrijplaats 

Zeg dat een schrijver niet in de huid van een ander mag kruipen en het wezen van de literatuur staat op het spel. Shrivers lezing zorgde voor een hausse aan columns en stukken in (literaire) media over de onwenselijkheid van moralisme en censuur, en over de onbewuste processen die zich in een lezer afspelen en die niets te maken hebben met hoe we oordelen in ons dagelijks leven. Over de vrijplaats die het terrein van de verbeelding zou moeten zijn, kortom.

Zo betoogde Howard Jacobson vorige week nog in The Times Literary Supplement dat een roman zich op een ander niveau afspeelt dan ‘dat deel van ons dat stemt, zich zorgen maakt over de belastingen, en anderen verkettert’. 

Als we een boek als ‘De vreemdeling’ van Albert Camus lezen, gaf Jacobson als voorbeeld, kunnen we net zomin als de verteller zelf, die zonder motief een hem onbekende Algerijn vermoordt, verantwoording afleggen van zijn daden. We vinden hem misschien niet aardig, we zouden hem niet kunnen verdedigen voor een rechtbank, maar we zijn wel daar waar hij ook is.

“A lonely voice speaks to us out of the unaccountable singleness of its being, and we attend with the unaccountable singleness of ours. That’s all.”

‘Madame Bovary, c’est moi’, zei Flaubert, en wee degenen die knagen aan die scheppingskunst en het vermogen tot empathie. Maar er klonken en klinken ook andere geluiden. Die getuigen van meer zelfreflectie in het diversiteitdebat.

Zadie Smith, een van de weinige internationaal bekende Britse auteurs van gemengde origine, werd er moe van om in interviews steeds weer uit te moeten leggen dat ook volgens haar een schrijver zich van alles van een ander mag toeëigenen, natuurlijk, maar dat het ook te makkelijk was om je op die vanzelfsprekendheid te beroepen als je onder vuur kwam te liggen. Zelf zag Smith geen reden om boos te worden op de Britse recensent die haar verweet dat de homoseksuele personages er in haar laatste roman bekaaid vanaf kwamen.

Die kwamen er inderdaad bekaaid vanaf, en misschien was dat wel iets om verder over na te denken. Zoals Smith ook even geaarzeld had of ze de Britse heldin van haar laatste roman ‘Swing Time’ naar Afrika kon laten gaan, of ze dan niet te veel met een toeristische blik naar het continent zou kijken.

Die kwestie van stereotypering (othering) in de literatuur liet Shriver links liggen. Ook in het debat over het diversiteitbeleid van de uitgeverij houdt ze de machtsfactor buiten beschouwing. In The Guardian maakt de Pakistaans-Britse schrijver Hanif Kureishi zich boos over critici die menen dat de Britse waarden teloorgaan met het zoeken naar een veelkleuriger afspiegeling van de samenleving. “Mijn carrière is gedomineerd door white Oxbridge (Oxford en Cambridge, red.) men die de macht hadden op alle terreinen waarop ik mij begaf: film, theater, media”, aldus Kureishi. “Deze mannen hebben eeuwenlang geprofiteerd van positieve discriminatie. De wereld is altijd van hen geweest.”

In een reactie op Lionel Shriver schrijft Penguinbaas Tom Weldon dat zijn uitgeverij wil stimuleren, geen quota invoeren, en dat ze diversiteit niet alleen als een moreel gebod ziet, maar ook als een commerciële kans. Was het, memoreert Weldon, niet Penguinoprichter Allen Lane die in 1930 goedkope paperbacks introduceerde om literatuur toegankelijk te maken voor een breder publiek? Een daad van democratisering dus? Daar zijn ze bij Penguin nog altijd trots op en daar past Weldons oproep tot diversiteit bij. 

Lees ook:

De hoogopgeleide witte man domineert de literatuur. Hoe erg is dat?

De diversiteit van romanfiguren laat te wensen over. Schrijvers modelleren hun helden vooral naar zichzelf. Vandaar de overdaad aan slimme witte mannen in de hoofdrol, blijkt uit de inventarisatie van de Personagebank.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden