Hoe alles en iedereen wegrotte

Zoals zoveel in de DDR is deze eenzame villa aan verval ten prooi: 'Daken lekken, hekken roesten, ornamenten brokkelen af.'

Maandag is het twintig jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. Amper een jaar na die historische dag hoopte Duitsland al op de ultieme Wenderoman, schrijft Antoine Verbij. ’De Toren’ vervult die belofte: in dit fabuleuze boek schildert Uwe Tellkamp hoe DDR-schrijvers, geleerden en kunstenaars tegen de klippen op een burgerlijk leven in stand hielden. Totdat de vermolmde socialistische heilstaat ineenzeeg.

’Christian zag zijn moeder, die op de grond lag en door een agent geschopt en geslagen werd. Christian werd omgeven door een leeg gebied, een verloren donker, waarin alles weggleed wat hij aan zwijgen en bescherming en geborgenheid in zich had opgenomen. Hij pakte de knuppel in beide handen en wilde zich op de agent storten om hem te slaan tot hij dood was, maar iemand hield Christian vast, iemand schreeuwde: ’Christian! Christian!’, en Christian schreeuwde terug en huilde en trappelde met zijn benen en urineerde uit onmacht.”

Dresden, 5 oktober 1989. Al dagenlang zijn er botsingen tussen ordetroepen en demonstranten. Inzet van de strijd is het Centraal Station, waar treinen zullen passeren die DDR-vluchtelingen van de ambassade in Praag naar West-Duitsland vervoeren. Het leger helpt de politie om te verhinderen dat de menigte het station bereikt. Christian Hoffmann is een van de soldaten, zijn moeder Anne een van de demonstranten.

De rellen in Dresden zijn de meest gewelddadige van wat uiteindelijk de ’vreedzame revolutie’ zou gaan heten. Op 9 oktober viel in Leipzig het besluit om de steeds grotere massa’s die de straat op gingen, niet langer met geweld te stoppen. Een maand later viel de Muur. Dat was het sluitstuk van een lang en onstuitbaar proces van verval. De DDR zeeg ineen als gevolg van algehele verrotting, materieel zowel als geestelijk.

Epische roman

Het verval van een staat, een cultuur, een politiek systeem is een geijkt onderwerp voor een epische roman. Maar op zo’n roman over het innerlijke verval van de DDR hebben we lang moeten wachten. Eindelijk is hij er nu, de eigentijdse evenknie van ’De Buddenbrooks’ van Thomas Mann, die over het verval gaat van het grootburgerdom in het negentiende eeuwse Duitse keizerrijk.

In ’De Toren’ ontleedt Uwe Tellkamp een maatschappij in staat van ontbinding. Alles en iedereen is aan het rottingsproces ten prooi: de wegen, de huizen, de elektriciteitsvoorziening, het waterleidingennet, de medische zorg, de publieke moraal en de moraal van de tandeloos geworden machthebbers. De personages in de roman behelpen zich met halfhartige aanpassing en sluipend protest. Tot staatsgeweld en burgerprotest de openlijke confrontatie aangaan.

„...maar toen opeens... sloegen de klokken, sloegen 9 november, ’Duitsland, verenigd vaderland’, sloegen tegen de Brandenburger Tor.” Met die gedragen woorden eindigt het boek. Als een roman van Dostojevski, waarin ook vaak klokgelui een nieuwe, hoopvolle tijd aankondigt, voorbij het einde van het verhaal, voorbij de dubbele punt. ’Ajuus’ zegt Christian op die negende november tegen zijn maat uit het leger. Ze zwaaien af.

Christian is het alter ego van de schrijver. ’De Toren’ is in hoge mate een autobiografische roman. Niet dat Tellkamp als soldaat heeft gezien hoe zijn moeder in elkaar werd geslagen. Zo ver heeft hij het zelf niet laten komen. Toen zijn legeronderdeel het bevel kreeg tegen de bevolking op te treden, weigerde hij, wat hem twee weken ’zwaar’ opleverde. Maar voor het overige komen de levens van Christian Hoffmann en Uwe Tellkamp sterk overeen.

Christian groeit net als Uwe Tellkamp op als zoon van een arts in de villawijk ’Weisser Hirsch’ in het oosten van Dresden. In de roman heet de wijk ’De Toren’, en ook een paar straten heten anders, maar voor de rest liggen de huizen, alle van rond 1900, net zo fraai als in het echt verspreid over de heuvel aan de rechteroever van de Elbe. Chique huizen, waarin de bouwers alle denkbare stijlen met elkaar hebben gemengd.

Maar het is de DDR. De villa’s zijn volkseigendom en volgepropt met bewoners die keukens, badkamers en wc’s moeten delen. De huizen zijn aan verval ten prooi, daken lekken, ornamenten brokkelen af, hekken roesten, tuinen verwilderen. Toch heeft de wijk nog standing. Er wonen veel artsen, geleerden en kunstenaars. Zo goed als het gaat houden ze er een burgerlijke cultuur in stand, met toneelavonden, muziekuitvoeringen en lezingen.

Penibele precisie

Tellkamp beschrijft dat allemaal met penibele precisie. De eerste zestig pagina’s van de roman gebruikt hij om Christians bezoek aan het jubileumspartijtje van zijn vader te schilderen. Tellkamp neemt voor elk detail ruim de tijd, tot en met de spijzen en de capriolen die men heeft moeten uithalen om die in de schrale DDR te pakken te krijgen. Hij maakt van het partijtje een tableau in de traditie van de klassieke roman.

Als de hele roman op dezelfde wijze voort zou zijn gegaan, zouden de vele lezers die het boek na vijftig pagina’s hebben weggelegd, wellicht gelijk hebben. Maar ze hebben ongelijk, want ’De Toren’ slaat allengs ook andere tonen aan. Er volgen lyrisch-associatieve notities van Christians lievelingsoom Meno, in een krachtig ritme neergezette actiescènes over Christians pantserdivisie, in nerveus proza beschreven persoonlijke crises, enzovoort.

Tellkamp kan veel, heel veel. Dat bewijzen ook zijn twee eerdere romans, die hem veel lof voor zijn taalkunst opleverden maar nog weinig begrip voor zijn thematiek. Vooral ’Der Eisvogel’ uit 2005 werd met bevreemding ontvangen, omdat daarin de held, een werkloze filosoof, afglijdt naar een elitaire, rechts-radicale wereldbeschouwing. Een aantal critici meende toen te moeten twijfelen aan de democratische gezindheid van de schrijver.

Roeping

Tellkamp, jaargang 1968, is een schrijver van roeping. Na de teloorgang van de DDR kon hij eindelijk medicijnen studeren, wat de socialistische staat hem vanwege zijn politieke onbetrouwbaarheid tot dan toe had verhinderd. Tijdens zijn studie en later naast zijn werk als ongevallenarts ontwierp hij grote literaire projecten, zoals een ’wereldgedicht’ met de titel ’Nautilus’, dat hij in drie dikke delen plande. Tot nu toe verschenen alleen kleine fragmenten.

Zijn werkwijze lijkt op die van A.F.Th. van der Heijden, wiens romans allemaal onderdelen zijn van grotere cycli. Ook ’De Toren’ is onderdeel van een groter project, al is Tellkamp karig met mededelingen daarover. Er zou een vervolg op stapel staan dat zich geheel in het jaar 1990 afspeelt, plaats van handeling: Berlijn. Christian is daarin niet de hoofdpersoon, wel keren er andere personages uit ’De Toren’ in terug.

Uwe Tellkamp groeide zelf binnen de DDR-elite die hij in 'De Toren' beschrijft: zijn vader was arts. (FOTO BRIGITTE FRIEDRICH)

Landelijk bekend werd Tellkamp met de tekst ’Der Schlaf in den Uhren’, waarmee hij in 2004 de Ingeborg-Bachmannprijs won, de befaamde prijs voor werk-in-wording. Maar de toen aangekondigde roman met dezelfde titel is nog niet in zicht. Ondertussen is het bekroonde tekstfragment, vanwege de vele stijlfiguren en de kunstig vervlochten verhaallijnen, verplichte kost in het vak tekstanalyse voor middelbare scholieren.

In ’De Toren’ etaleert Tellkamp zijn taalkunst onder andere in de gevatte gesprekken van de Dresdense literaire elite. In het ’leesland DDR’ – een titel die het land zichzelf gaf en die het zich ook deels waardig betoonde – genoten schrijvers een bevoorrechte positie. Zij bewoonden in de villawijk de mooiste appartementen en hadden een geprivilegieerde toegang tot westerse consumptiegoederen. Althans, wanneer ze het systeem trouw dienden.

Tellkamp laat zijn schrijverspersonages in onnavolgbare dialogen vol dialectische wendingen tegelijk hun artistieke vrijheid claimen en hun dienstbaarheid aan de socialistische beginselen betuigen. Achter de personages gaan bekende schrijvers schuil. Zo staat Eduard Eschschloraque voor de dichter en toneelschrijver Peter Hacks, de decadente socialist die Stalin nog verdedigde toen de DDR de dictator al had laten vallen.

Achterdocht

Christians oom Meno, lector bij een uitgeverij, koestert nuchtere achterdocht tegenover het socialistische ’leesland’. „Pas op voor het land waar gedichten hoog staan aangeschreven,” noteert hij, „waar de mensen in de trams dichtregels citeren, anderen invallen, tenslotte hele compartimenten weergalmen van de rijmen en de conducteur eerst de strofe afmaakt voordat hij de kaartjes knipt,” want ’in dat land heersen wreedheid en angst, heerst de leugen’.

In ’De Toren’ laat Tellkamp zien hoe de leugen niet alleen de samenleving ontwricht maar ook de persoonlijke verhoudingen. De roman volgt zeven jaar lang de volwassenwording van Christian. Behoedzaam door het bestaan geloodst door oom Meno en grof gebruuskeerd door zijn vader, leert hij de wrede wetten van het leven en de liefde kennen. Het hardste gelag wacht hem in het leger, waar zijn laatste weerbarstigheid bezwijkt tijdens een strafdienst in een bruinkolenmijn.

„Er gebeurde iets merkwaardigs: de weerstand die Christian lang in zichzelf had gevoeld, verdween en maakte plaats voor een gevoel het overal mee eens te zijn. Christian voelde dat hij hier op deze plek paste, het door bruinkooldagbouw en vergiftigde rivieren aangetaste chemierijk. Hij was blij met kleine dingen: een paardebloem in het geel van de posterijen, de duidelijkheid van een vlucht vogels.”

Wanneer de lezer die het boek niet na vijftig pagina’s heeft weggelegd, deze passage leest, is hij al op bladzijde 726. Na nog eens ruim honderd pagina’s heeft hij het slot bereikt van een weergaloze roman, waarvan ook de aan alle kanten rammelende vertaling de kwaliteit niet kan verhullen. Gelukkig is de roman van zo’n kaliber dat ooit echt goede vertalers er hun tanden in zullen zetten en zullen wedijveren om de goede toon, de juiste nuances en de exacte details.

Lees al onze boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden