Biografie Ahmed Aboutaleb

Hoe Ahmed Aboutaleb overal de eerste werd

Incognito met pet op wandelde Aboutaleb in 2012 door Delfshaven om zelf te zien hoe de deelgemeente functioneert. Beeld Hollandse Hoogte / Peter Hilz

Aboutaleb haakt niet af. Hij spijbelt nooit, werkt desnoods tot middernacht om zijn huiswerk af te maken en woont in de pauzes de extra lessen bij die meneer Kaptein geeft. Als lts-scholier was de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb al een stuk ambitieuzer dan de mensen in zijn omgeving, staat in een boek over zijn leven dat vandaag verschijnt.

Hoewel het pauze is op de Technische School Laakkade, zit de zeventienjarige Ahmed Aboutaleb toch binnen in een klaslokaal te luisteren naar meneer Kaptein, zijn leraar. In de klas zitten nog drie andere jongens uit de c-stroom, het hoogste niveau van de lts, maar het overgrote deel van Aboutalebs klasgenoten staat buiten te kletsen.

Het is 1978. De protestants-christelijke school staat in het Haagse stadsdeel Laak, dat bestaat uit een aantal armoedige buurten waaronder de Molenwijk, waar Aboutaleb woont met zijn ouders, broertje en zussen. Wrakken van auto’s en bromfietsen ontsieren het straatbeeld, kinderen spelen tussen het huisvuil en hier en daar zijn huizen dichtgemetseld of dichtgespijkerd: de Haagse Molenwijk heeft in die tijd alle kenmerken van een achterstandsbuurt. 

De wijk, waar ooit het galgenveld van Den Haag lag, ligt ingeklemd tussen de rivier de Laak, een drukke uitvalsweg naar Rotterdam en een sloot. In de jaren twintig werden er sociale huurwoningen neergezet om laagopgeleide gemeenteambtenaren te huisvesten. Maar de woningen zijn erg klein opgezet en in de jaren zestig verhuizen de rijkere families uit de buurt naar nieuwe wijken. Terwijl andere Haagse buurten vernieuwd worden, gebeurt er in de Molenwijk weinig.

Gemiddeld hebben kinderen een leerachterstand van een jaar

Via de gemeente komen gastarbeiders en hun gezinnen in de wijk terecht. Plannen uit 1972 om de woningen te renoveren stranden, omdat ze onuitvoerbaar zijn: er is in de huizen simpelweg te weinig ruimte om keukens te vergroten en douches in te bouwen. De verpaupering zet in. Het aantal migranten in de wijk neemt toe tot 30 procent, in sommige delen is het in 1978 zelfs 40 procent. Meer dan de helft van de gezinnen in de wijk verdient minder dan het minimumloon. Gemiddeld hebben kinderen een leerachterstand van een jaar en velen maken hun school niet af, schrijft NRC Handelsblad in die tijd: ‘Buitenlandse kinderen, die op de lagere school niet die extra begeleiding krijgen die ze nodig hebben, zijn de eerste slachtoffers.’

Aboutaleb haakt niet af. Hij spijbelt nooit, werkt desnoods tot middernacht om zijn huiswerk af te maken en woont in de pauzes de extra lessen bij die meneer Kaptein geeft. Hij zuigt zo graag alle kennis op die er voorhanden is, dat hij er zich zelfs aan stoort dat zijn klasgenoten, veelal witte jongeren uit Haagse arbeidersgezinnen, in de pauze buiten staan te kletsen over de nieuwste Puch of over meisjes. Zielig vindt hij ze, zegt hij decennia later in een interview met de VPRO. Waarom zou je praten over het opvoeren van dure brommers, als je ook kunt luisteren naar de verhalen van meneer Kaptein over het uitdijende heelal of de relativiteitstheorie van Einstein? Daar heb je tenminste wat aan, denkt hij.

Winactie

Wilt u kans maken op een gesigneerd exemplaar van het boek ‘Ahmed Aboutaleb, overal de eerste’? Doe dan mee met onze lezersactie. Laat uw gegevens achter via deze link en win!

Het is niet de eerste en ook niet de laatste keer dat Ahmed Aboutaleb merkt dat hij een stuk ambitieuzer is dan de meeste mensen in zijn omgeving. Migranten hebben veelal drie generaties nodig om moeiteloos mee te draaien in de Nederlandse samenleving, stelt onder meer socioloog Han Entzinger. Maar dankzij zijn gedrevenheid lukt het Aboutaleb om in een mensenleven alle noodzakelijke stappen te zetten om toe te treden tot de Nederlandse elite.

In de Molenwijk leert hij de onderkant van de Nederlandse samenleving kennen

Zijn carrière is indrukwekkend. Niet alleen afgezet tegen zijn jeugd in het Marokkaanse Rifgebergte, maar ook tegen zijn jonge jaren in de Molenwijk, waar hij de onderkant van de Nederlandse samenleving leert kennen. Het lukt hem uiteindelijk om zich eraan te ontworstelen en de basis te leggen voor zijn latere succes.

Aboutaleb is zich bewust van het grote contrast tussen het begin van zijn leven en zijn huidige positie als burgemeester. Hij beseft dat zijn levensverhaal onalledaags is en bewondering oproept. Hij refereert daarom vaak aan zijn jeugd. In toespraken en debatten, maar ook in de dagelijkse omgang met mensen die hij tegenkomt. Regelmatig haalt Aboutaleb herinneringen op aan meneer Kaptein van de protestants-christelijke lts, die hij ziet als een van zijn mentoren. Maar vaker nog grijpt hij terug op zijn vroege jeugd in Marokko. Presentatiecoach Lars Duursma raadt politici en topbestuurders meestal af om te vaak of te lang over zichzelf te praten. ‘Maar Aboutaleb komt ermee weg, omdat zijn verhalen fascineren.’

Ahmed Aboutaleb wordt geboren op 29 augustus 1961 in Beni Sidel, een plaats in het Rifgebergte. Het rotsachtige gebied is droog, het land is lastig te bewerken en de bewoners zijn straatarm. Ook de ouders van Aboutaleb, Mohamed en Mimouna, hebben het niet breed. Mohamed Aboutaleb is imam. Zijn inkomen bestaat uit de bijdragen van de lokale gemeenschap. Aangezien de mensen in Beni Sidel begin jaren zestig zelf nauwelijks rond kunnen komen, stellen die giften niet al te veel voor. Mohamed klust daarom tijdens de oogst bij als landarbeider. Ook bewerkt hij eigen stukjes grond, maar dat levert weinig op. Het gezin leeft in twee kamers van een gebouw waarin meerdere gezinnen samenleven. De maaltijden bestaan uit aardappelen, brood en peulvruchten met een beetje olie en suiker om het wat smakelijker te maken.

Een paspoort om naar Europa te reizen

Aboutaleb is nog maar een peuter als zijn ouders in geldnood raken. Mohamed ziet zich uiteindelijk genoodzaakt om in Algerije te gaan werken. Het is in die tijd heel normaal voor Marokkanen uit het noorden om seizoensarbeid te verrichten in Algerije. In het buurland is namelijk volop werk op de boerderijen van Franse kolonisten. Ook Mohamed werkt bij een Franse boer. Deze brengt hem op het idee om naar Frankrijk te vertrekken, waar hij meer kan verdienen. Daarvoor moet hij wel eerst een paspoort kopen waarmee hij naar Europa kan reizen.

Begin jaren zestig is emigreren vanuit Marokko niet eenvoudig. Arme boeren moeten lokale hoogwaardigheidsbekleders omkopen om geldige reisdocumenten te ontvangen. Gezinnen moeten vrijwel al hun bezittingen verkopen om het vereiste bedrag bij elkaar te kunnen leggen. Ook Mohamed betaalt veel geld voor zijn paspoort. Hij heeft bovendien geld nodig om mensen om te kopen, opdat de reis naar Europa niet al te moeizaam zal verlopen.

Ahmed Aboutaleb in 1982. Beeld Privécollectie Job Frieszo

In 1963 vertrekt Mohamed met de boot naar Spanje en neemt daar de trein naar de Pyreneeën, waar hij aan de slag kan in de bouw. Zijn vrouw en kinderen blijven achter in Marokko. Het zware werk in de koude winters van de Franse Pyreneeën valt Mohamed niet mee. Hij trekt verder naar Nederland, waar familie van hem zich eerder al heeft gevestigd in Den Haag.

Mohamed is niet de enige Marokkaan uit de Rif met deze migratiegeschiedenis. Uiteindelijk zijn relatief weinig Marokkaanse arbeidsmigranten in Nederland gekomen via de officiële werving die georganiseerd werd tussen 1969 en 1973. De meeste Marokkanen kwamen al eerder: ze vertrokken uit hun thuisland om elders meer geld te verdienen.

Het ging grotendeels om Marokkanen uit de Rif. Nadia Bouras schrijft erover in haar proefschrift ‘Het land van herkomst’. Vaak is Nederland niet de oorspronkelijke bestemming van Marokkaanse migranten, stelt zij: veel Riffijnen werden geworven door Frankrijk, Duitsland en België om in de mijnen te komen werken. Aangezien dat werk zwaar was en Nederland door verwanten warm werd aanbevolen, reisden veel Marokkanen uit de Rif door naar Nederland. Daar konden ze direct aan de slag en vonden ze onderdak in een pension.

Het leidde tot kettingmigratie: Marokkanen reisden andere Marokkanen achterna in de hoop dat de verhalen over de goede verdiensten klopten. Ze vestigden zich bij elkaar, omdat ze elkaar konden helpen met het vinden van werk en huisvesting.

Mohamed Aboutaleb huurt een matras in een pension

Wat dat betreft heeft Mohamed Aboutaleb weinig geluk. De familiebanden leveren hem niets op en de eerste avond moet hij in de buurt van station Hollands Spoor zijn horloge verkopen om niet op straat te hoeven slapen. Uiteindelijk komt hij terecht in een pension in de Haagse Bilderdijkstraat, waar hij tijdelijk een matras huurt.

Werk vindt hij snel: hij gaat aan de slag in de schoonmaak en in de horeca. Hij stuurt geld richting Marokko en zo krijgt zijn gezin in Beni Sidel het halverwege de jaren zestig iets beter. Aboutalebs opa, die vanwege Mohameds vertrek de taak heeft om het gezin te beschermen, kan van het geld een huis bouwen. Het gezin kan daardoor vertrekken uit het wooncomplex. Zo wordt het leven voor Aboutaleb en de drie zussen die hij dan heeft wat comfortabeler, vertelt hij decennia later in een terugblik op zijn jeugd in een interview met de VPRO. Het gezin kan zelfs geregeld een stuk fruit of vlees kopen met het geld uit Europa.

Toch zijn de omstandigheden waarin Aboutaleb opgroeit naar westerse maatstaven nog altijd armoedig. Het huis van de familie Aboutaleb ligt in Arinou Amedghar, in het hoge gedeelte van Beni Sidel. Het is een geïsoleerde, dunbevolkte plek. Stromend water, riolering of elektriciteit zijn er niet. Voor huishoudelijk gebruik vangt de familie regenwater op in een gat dat Aboutalebs opa, een veteraan, heeft gemaakt van dynamiet. Het dichtstbijzijnde drinkwater is te vinden op 3 kilometer afstand. Talloze keren maakt Aboutaleb met een muilezel de tocht naar de bron om kruiken en jerrycans te vullen met 50 liter water. Anderhalf uur heen, anderhalf uur terug. ’s Nachts slaapt hij niet in een bed, maar op een mat met een klein tapijt eroverheen.

In 2004 met toenmalig PvdA-leider Wouter Bos. Beeld ANP

Aboutaleb wordt opgevoed door zijn moeder en zijn opa. De laatste is soms hardhandig. Zo aarzelt hij niet om Aboutaleb als hij een jaar of negen is een paar flinke klappen te geven als hij op de markt een net gekochte meloen uit zijn handen laat vallen.

Zijn vader ziet Aboutaleb hooguit twee weken per jaar. Aboutalebs opa neemt de belangrijkste beslissingen en beschermt het gezin met zijn karabijn tegen de buitenwereld. De harde werkelijkheid van Beni Sidel is in de jaren zestig namelijk dat een gezin zonder man in huis grote risico’s loopt.

Tot Aboutalebs frustratie neemt zijn vader altijd veel te grote kleren mee

Soms duurt het wel twee jaar voordat Aboutalebs vader weer genoeg geld heeft om af te reizen naar zijn thuisland. Net als andere Marokkaanse migranten neemt hij dan geld en kleding mee. Tot Aboutalebs frustratie komt zijn vader altijd met kleren aanzetten die veel te groot zijn. Het is in die tijd geen zeldzaamheid dat kinderen in de Rif opgroeien zonder hun vader omdat deze is gaan werken in Europa. Bouras beschrijft in haar proefschrift hoe vrouwen jarenlang gescheiden leefden van hun man en inwoonden bij hun schoonfamilie, zoals de tradities het voorschreven. Dit was zelden een situatie waar deze vrouwen gelukkig mee waren, vandaar dat zij bewust of onbewust druk uitoefenden op hun man om zich weer bij het gezin te voegen, desnoods door het gezin te laten overkomen.

Tussen zijn bezoeken door heeft Mohamed Aboutaleb, net als andere Marokkaanse arbeiders, aanvankelijk slechts contact met zijn gezin via brieven. Telefoons zijn er in die tijd weinig. De brieven die hij en andere migranten naar Marokko sturen doen er soms weken over om op de juiste bestemming te arriveren. Ze worden gestuurd naar centraal gelegen marktstadjes en van daaruit verspreid. Het is voor de afzenders altijd weer de vraag of hun post is aangekomen. De brieven die Aboutalebs vader naar zijn gezin stuurt, kunnen vaak niet meteen worden voorgelezen, omdat zijn moeder en opa niet kunnen lezen. Het gezin is dus afhankelijk van vrienden en familie die dat wel kunnen. Het belang van lezen wordt Aboutaleb zo al op jonge leeftijd duidelijk.

Dit is een voorpublicatie uit het boek ‘Ahmed Aboutaleb, overal de eerste’ van Trouw-journalist Elisa Hermanides en Ruben Koops, dat vandaag verschijnt. Uitgeverij De Bezige Bij, 304 pag., 24,99 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden