Rapper Niva (links), en Melissa Lopes Beeld Maartje Geels en Roos Pierson
Rapper Niva (links), en Melissa LopesBeeld Maartje Geels en Roos Pierson

Hiphopfeminisme

Hiphop vrouwonvriendelijk? Een bitch kan ook een feministe zijn

Feminisme en hiphop lijken voor buitenstaanders vaak moeilijk verenigbaar. Maar hiphopfeministen zijn misschien nóg wel liberaler dan andere vrouwenbewegingen.

Who said the ladies couldn’t make it, you must be blind
If you don’t believe, well here, listen to this rhyme
Ladies first, there’s no time to rehearse

Dat rapten Queen ­Latifah en Monie Love in 1989, als onderdeel van de bredere Afro-centristische beweging Native Tongues, op hun feministische lofzang Ladies First. In dit nummer ­vertellen zij dat vrouwen heus wel kunnen rappen, ondanks wat anderen over hun denken.

Feminisme en de hedendaagse commerciële hiphop lijken voor buitenstaanders op gespannen voet met elkaar te staan. Het ­stereotype beeld van hiphopvideo’s zijn ­machomannen die, omringd door schaarsgeklede vrouwen, rappen over bitches en hoes. Maar dat hiphop en feminisme niet ­samengaan, stuit artiesten zelf, zowel ­mannen als vrouwen, tegen de borst. “Mensen vinden kritiek niet tof, omdat de ­hiphopcultuur velen uit de put heeft gehaald”, vertelt journalist en hiphopkenner Charisa Chotoe. “Vooral in kwetsbare wijken, waar de middelen en perspectieven minimaal zijn.”

Rapmuziek geeft al vanaf de ontstaansgeschiedenis zwarte stemmen uit gemarginaliseerde wijken een podium. Maar het muziekgenre zit niet langer in de marges. Momenteel is het onderdeel van de dominante jongerencultuur in Nederland en veel andere landen ter wereld.

Wie de positie van de vrouw in de hiphopwereld werkelijk wil begrijpen, moet de culturele en sociaal-economische context snappen. En iets weten van hiphopfeminisme. Daarvoor moeten we de geschiedenisboeken in.

Hoe hiphop begon

Het muziekgenre is geboren als afleiding voor de erbarmelijke omstandigheden waarin de zwarte Amerikaanse jeugd zich in de jaren zeventig bevond, schrijft historicus Jeff Chang in zijn boek Can’t Stop Won’t Stop – A History of the Hip-Hop Generation. Hiphop ontstond in een van de armste wijken van New York, de Bronx.

Het zijn dan ook die omstandigheden waarin de positie van de vrouw moet worden begrepen. “De hiphopwereld weet waar ongelijkheid vandaan komt”, zegt Chotoe. In arbeiderswijken was een enorme concurrentiestrijd tussen mannen met de hoop op een betere toekomst. Vrouwen moesten nóg harder werken. “Mensen van kleur hebben in die wijken niet altijd toegang tot middelen als goede educatie om zichzelf verder te ontwikkelen, waar in rijkere wijken die middelen wel waren”, vertelt ze.

Hiphopfeminisme is pas echt liberaal

Zwarte vrouwen hadden het zo druk met burgerrechten, dat ze de eerste feministische golf misten – en daar ook niet bij werden betrokken door de overwegend witte feministen. Toen de zwarte vrouwenbeweging (vaak afkomstig uit de elite) tijdens de tweede feministische golf in Amerika opkwam, voelden vrouwen uit de arbeidersklasse zich daar niet door vertegenwoordigd. Hiphopfeminisme was een reactie op de braafheid en exclusiviteit van de zwarte feministen. Deze vrouwenbeweging was in zekere zin liberaler dan andere feministische stromingen.

“Volgens hiphopfeministen ben je niet alleen respectabel als je uit de middenklasse komt en je goed gedraagt”, legt hiphop­expert Kim Dankoor uit. Een vrouw die rapmuziek maakt, grove taal gebruikt en opkomt voor een groep vrouwen uit haar omgeving is ook een feminist. Het maakt geen reet uit waar je vandaan komt, als je maar een bijdrage levert, vonden zij.”

De opkomst van gangstarap en stereotiepe zwarte rappers

In de jaren negentig werd in gangstarap veel gebruik gemaakt van elementen waarin extreme mannelijkheid, materialisme, ­gewelddadigheid en misogynie centraal stonden. Een weerspiegeling van de situatie waarin dit genre is ontstaan. Overigens is gangstarap een subgenre van vele stromingen binnen de hiphop, die lang niet allemaal mannelijkheid centraal stelden. Ook waren er veel populaire vrouwelijke rappers.

Toen duidelijk werd dat er veel geld met rap te verdienen viel, werd het stereotype beeld van zwarte mannen als gewelddadig en vrouwonvriendelijk vergroot en geëxploiteerd als verdienmodel, aldus de Amerikaanse socioloog Tricia Rose. Amerikaanse rap is zeer beïnvloed door platenmaatschappijen en radiostations – bedrijven die voornamelijk worden bestuurd door witte eigenaren.

Vandaag de dag zie je dit nog steeds. Witte muziekproducenten uit de middenklasse die ver afstaan van de hiphopgemeenschap, maar wel gewelddadige en vrouwonvriendelijke producties faciliteren. Dit wordt ook wel ‘slummen’ of cultureel toerisme genoemd. In de muziekindustrie verkopen sommige beelden nu eenmaal goed, zegt ­hiphopexpert Kim Dankoor. “Maar dat komt ook doordat er vraag naar is: er is een markt voor deze sensatie.”

Pornificatie op sociale media

Sociale media, waar een groot deel van de (jonge) hiphopfans op te vinden is, zijn hierin een grote aanjager. Ondanks de populariteit van hiphop krijgen Nederlandse rappers als Frenna – de meest gestreamde artiest van Nederland – weinig aandacht op radio en televisie.

Dus zijn zij afhankelijk van hun eigen socialemediakanalen. Mede hierdoor werd hiphop onderdeel van de socialemediacultuur, waar alles om de kliks draait. Daarvoor is provocerende content een beproefd middel.

“Als je rapvideo’s naast andere Amerikaanse popvideo’s zet, is er qua seksualisering van vrouwen niet veel verschil”, zegt Kim Dankoor. “Maar in rap wordt het wel schaamtelozer uitgebeeld.” Daarnaast moeten sommige dansvormen in rap in een culturele context worden geplaatst. “Twerken – op en neer bewegen van de heupen en billen – heeft een hyperseksuele connotatie, maar deze dans is ontstaan als kunstvorm in de Sub-Sahara. Daar heette het de Mapouka dans en draaide het om vaardigheden, niet om seks.”

Rapper Megan Thee Stallion neemt een prijs in ontvangst voor haar nummer 'Savage' in Los Angeles, in de Amerikaanse staat California.  Beeld Getty Images
Rapper Megan Thee Stallion neemt een prijs in ontvangst voor haar nummer 'Savage' in Los Angeles, in de Amerikaanse staat California.Beeld Getty Images

‘Bad bitch’ kan ook mooie vrouw betekenen

Ook taalgebruik moet volgens de ­hiphoponderzoeker in de culturele context worden geplaatst. “Vooral mensen buiten de hiphopcultuur kunnen het woord bitch aanstootgevend vinden, maar een vrouwelijke hiphopliefhebber kan dit anders interpreteren”, vertelt ze, “Zij weet dat rapper Nicki Minaj zichzelf bijvoorbeeld ook een bad bitch (mooie of stoere vrouw) noemt.”

Vergelijk het met het gebruik van het n-woord in de zwarte gemeenschap. Waar dit eerst enkel werd gezien als denigrerende term, gebruiken sommige zwarte mensen het nu juist als geuzennaam. Het opeisen van een term is tegenwoordig ook het geval met de woorden bitch of het uit het Engels geleende hoe (hoer).

In Amerika domineren vrouwelijke rappers als Megan Thee Stallion en Nicki Minaj de hitlijsten. Dat land loopt wat dat betreft voor op Nederland, terwijl ook daar de overgrote meerderheid van de artiesten nog steeds man is. Rapper Cardi B., begonnen als stripper, staat bekend om haar uitdagende kleding en expliciete teksten. Ze werd met haar debuutplaat in 2018 de best scorende vrouwelijke rapper sinds Lauryn Hill – die toentertijd overigens een heel ander beeld van zichzelf liet zien dan Cardi B. en niet de nadruk legde op haar lichaam.

“Wie ben ik om een oordeel te hebben over exotische dansers of videomodellen die daar zelf voor kiezen?”, zegt onderzoeker Kim Dankoor. “Ik weet dat er veel vrouwen zijn die er plezier aan beleven hun lichaam te laten zien.” Natuurlijk kleden niet alle hedendaagse vrouwelijke rappers zich uitdagend. Maar over een ding is Dankoor duidelijk: de gedachte dat een uitdagende vrouw per definitie een slachtoffer of een slet is, daar moeten we echt van af.

Of zitten vrouwelijke rappers toch vast in een systeem?

De vraag is alleen wel in hoeverre vrouwelijke (hiphop)artiesten een andere mogelijkheid zien dan hun lichaam ‘verkopen’. Het verdienmodel werkt immers goed. Hedendaagse rappers die hier niet aan meedoen, zoals de Britse Little Simz of Niva van eigen bodem, zijn nog niet doorgebroken bij het grote publiek.

En durven vrouwelijke artiesten zich uit te spreken tegen hun mannelijke collega’s, als ze daar later nog mee moeten samenwerken? Rapper Megan Thee Stallion plaatste vorig jaar op haar Instagramaccount vraagtekens bij de neiging om de problematiek in de hiphopgemeenschap te bagatelliseren om de ‘eigen’ mannen te beschermen. “Want wie beschermt de vrouwen dan?” Kritiek op de popcultuur is dus ook zeer waardevol.

“Nu is het ‘in’ om schaars geklede vrouwelijke rappers te interpreteren als seksuele vrijheid, maar misschien denken vrouwen daar over vijf jaar toch anders over”, zegt Dankoor. “Hoewel er al verbetering is, ­weten vrouwen in de hiphopwereld ook dat hun kans op samenwerken met mannelijke artiesten kleiner is als ze seksisme aankaarten”, zegt journalist Chotoe. “Ik wil mensen geen stok aanreiken om op onze cultuur te slaan, maar als het om vrouwen gaat kan ik er niet om heen. Zeker nu de hiphopcultuur mainstream is geworden en er zoveel geld mee wordt verdiend, moet je er kritisch op zijn.”

Melissa Lopes Beeld Roos Pierson
Melissa LopesBeeld Roos Pierson

‘Het voelt alsof de hiphopindustrie is ontworpen voor mannen’

Melissa Lopes

“Mijn eerste gedachte als mannen mij vragen om samen de studio in te gaan is: wil hij wel echt muziek ­maken?”, vertelt R&B-zangeres ­Melissa Lopes (24) in het Hiphophuis in Rotterdam. Begin dit jaar bracht ze haar tweede EP Gemini uit en heeft ze inmiddels 70.000 Spotify-luisteraars per maand. “Mannen kunnen er soms misbruik van maken dat je een vrouw bent. Dan merk je tijdens de sessie dat het om iets anders gaat dan opnemen. Maar ik ben heel direct. Ik weet waar ik voor kom. Dat gaat niet gebeuren.”

De Rotterdamse begon haar carrière in 2016 op YouTube met covers van Nederlandse hiphopnummers. Ook stond ze op het album Het project met en voor vrouwen van Jairzinho. Deze hiphopartiest vroeg enkel vrouwen voor de samenwerkingen op dit album. “Ik vind het supertof dat hij dat heeft gedaan”, zegt Lopes. “Toen beseften veel mannen dat vrouwen ook heel wat kunnen.”

(Tekst gaat verder onder video)

‘Uiterlijk speelt een grote rol’

“Maar ik moest wel vier keer harder werken dan een man. Het voelt alsof de Nederlandse hiphopindustrie is ontworpen voor mannen. Woensdag was er een uitzending op televisie van het populaire hiphopplatform 101Barz. Van de zeventien artiesten die optraden, was er één vrouw. Dat is geen shade (kritiek, red.), maar mannen krijgen veel kansen in de media met uitnodigingen voor interviews en podcasts.

Ik denk dat media dit niet bewust doen, maar kijken naar wat nu ­populair is en daar op inspelen. Daarbij worden vrouwen niet ­alleen op hun kwaliteiten beoordeeld. Uiterlijk speelt ook een grote rol in je succes. Als mannelijke ­artiest kan je lelijk zijn, als vrouw meestal niet. Je moet de whole package hebben.” Dat er soms vrouwonvriendelijke teksten worden gerapt, vindt ze ‘creatieve vrijheid’. “Als ik iemand wil uitschelden op mijn nummer, wil ik ook niet veroordeeld worden.”

“Deze industrie is niet weggelegd voor dames die wat naïever zijn. Volgens mijn sterrenbeeld Tweelingen heb ik een ‘droog’ karakter, dus het is niet iets wat me dwarszit. Het is nu eenmaal een feit dat vrouwen hier veel mee te maken hebben. Maar dat is ook buiten de hiphopwereld zo. Je wil als vrouw in de ­zomer ook niet op de Kruiskade in Rotterdam lopen. Dit is een probleem van de hele samenleving.”

Niva , rapster, op de Dam
 Beeld Maartje Geels
Niva , rapster, op de DamBeeld Maartje Geels

‘Soms haten mannen wel op me, maar dat komt dan door hun ego’

Niva

“Ik ben geen vrouwelijke rapper, ik ben gewoon een artiest”, zegt de 19-jarige rapper Niva. “Ik ben niet eens vrouwelijk.” Op haar ­elfde begon de rapper (echte naam Melissa Sesselaar) thuis met het opnemen van nummers. Toen ze op Instagram rapvideo’s ging posten, werd ze al snel opgepikt door radiostation Funx. Vorige maand trad ze als een van de weinige vrouwelijke artiesten op bij het YouTube-kanaal 101Barz.

“Ik hoor veel vrouwen in de hiphop zeggen dat ze anders bekeken worden. Maar ik zie het juist als iets positiefs. Ik krijg meer aandacht als ik een video post, omdat mensen niet verwachten dat een vrouw zo goed kan rappen. Ik ben gewoon hard. Mijn bars [rapteksten], hoor ik niet veel bij andere vrouwen. Soms haten mannen wel op me, maar dat komt dan door hun ego.”

Niva is niet getekend bij een label. Als independent artiest gelooft ze dat ze “alles kan doen met de juiste mensen om zich heen. Ze rapt op een van haar nummers: Ik ben geen stereotiepe ams (meisje, red.). “Bij een vrouwelijke rapper denken mensen meteen aan een Cardi B. of een Nicki Minaj. Maar ik wil gewoon een trainingspak dragen. Ik hou niet van make-up en korte rokjes. Dat zit helemaal niet lekker.”

‘Ik kijk niet naar geslacht’

“Misschien zouden mannen wel anders op mij reageren als ik ‘vrouwelijker’ was geweest. Maar mijn ervaring is dat het niet anders is om met mannen te werken dan met vrouwen. Ik kijk niet naar ­geslacht of uiterlijk, het gaat om de muziek.”

Dat geldt ook voor vrouwelijke artiesten die er wel voor kiezen om zich uitdagende te kleden. “Als jij je naakt prettig voelt, moet je dat zelf weten. Ik let daar niet op. Ik luister naar de bars en doe mijn ogen dicht.”

Hoewel ze bijna alleen maar met mannen werkt, ziet Niva ook veel vrouwelijke artiesten in de hiphop. “Vrouwen gaan de toekomst overnemen. Het maakt niet uit hoe ze eruit zien, als ze maar ­gelukkig zijn en een inspiratiebron zijn voor de jeugd.”

Lees ook:

Vroeger was hiphop véél beter (toch?)

Nederlandse hiphop is groter dan ooit. Maar wie doet ertoe? Recensent Klaas Knooihuizen geeft een korte cursus. Vandaag deel 2: kunnen rappers van tegenwoordig nog wel rappen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden