Review

Hij werd geleidelijk een overtuigde massamoordenaar

Het was Adolf Eichmann die vanaf 1942 de deportatie van joden uit heel Europa naar de vernietigingskampen in Polen en Duitsland organiseerde. Was hij een sadistisch monster, of was hij Hannah Arendts Schreibtischmörder, een ambtenaar die als een machine elk bevel uitvoerde, zonder gevoel? Volgens de schrijver van een nieuwe biografie, de Britse historicus Cesarani, was hij dat laatste in ieder geval niet. David Cesarani beschrijft hoe Eichmann zich geleidelijk ontpopt tot een 'door en door verrotte' jodenhater en een bewuste massamoordenaar.

'Wie was dat?', vroeg een Amerikaanse rechter in 1946, toen de naam Adolf Eichmann opdook in de stukken van het proces tegen Duitse oorlogsmisdadigers. Deze rechter was een van de velen die nog nooit hadden gehoord van de man die de transporten van de joden naar de vernietigingskampen had georganiseerd.

Aan die onbekendheid kwam in 1960 in één klap een einde toen de Israëlische geheime dienst hem uit Argentinië ontvoerde en naar Jeruzalem bracht, waar hij werd berecht en ter dood veroordeeld. De spectaculaire ontvoering, de rechtszaak en het doodvonnis zorgden maandenlang voor wereldnieuws. Eichmanns naam lag nu op ieders lippen. Sindsdien verpersoonlijkt niemand de genocide op de joden meer dan hij.

Al spoedig ontspon zich een discussie over Eichmanns persoonlijkheid. Was hij, zoals de openbare aanklager meende, een 'aartsmonster' en een sadist? Of was hij, zoals de Amerikaanse filosofe Hannah Arendt dacht, juist 'angstwekkend normaal'? Zij zag in hem vooral een gehoorzame ambtenaar, die zonder zelf overdreven antisemitisch te zijn mechanisch orders opvolgde in Hitlers totalitaire staat. Voor haar belichaamde Eichmann de 'banaliteit van het kwaad'. Ook Harry Mulisch was van oordeel dat de aangeklaagde niet ideologisch bevlogen was geweest. In het boek dat hij over het proces schreef, 'De Zaak 40/61' uit 1963, noemt hij hem een 'medium zonder geloof'.

Volgens de Britse historicus David Cesarani klopt er niet veel van deze opvattingen, die nog steeds voortleven. In zijn biografie 'Eichmann -His Life and Crimes' laat hij op indringende wijze zien hoe een normale man uit een normaal gezin zich kon ontwikkelen tot een overtuigd massamoordenaar.

Cesarani gaat minutieus Eichmanns gangen na en plaatst hem tegen de achtergrond van een wirwar van overheidsinstellingen en partijorganen, die elkaar heftig beconcurreerden. Anders dan lange tijd is aangenomen, was het Derde Rijk geen efficiënt werkende, totalitaire staat. Beleid was veelal het resultaat van een compromis tussen invloedrijke individuën en belangengroepen. Bevelen van hogerhand waren vaak onduidelijk en tegenstrijdig en moesten door de nazi-bureaucraten in concreet beleid worden omgezet. Zij losten onvoorziene problemen op en namen eigen initiatieven.

Eichmann was zo'n ambtenaar. IJverig en enthousiast voerde hij de taken uit die hem werden opgedragen. Die toewijding, zo laat Cesarani op overtuigende wijze zien, was het gevolg van zijn heilig geloof in het nazisme. Hiermee bevestigt de auteur de diagnose van Abel Herzberg, die de oorlogsmisdadiger in zijn boek 'Eichmann in Jerusalem' uit 1963, 'de volledige gevangene der nationaal-socialistische gedachtewereld' noemt.

In 1932, op zesentwintigjarige leeftijd, had Eichmann zich bij de nazi's aangesloten. Niet uit felle jodenhaat en evenmin omdat hij maatschappelijk mislukt zou zijn geweest. Hij was vertegenwoordiger van een oliemaatschappij in het Oostenrijkse Linz en verdiende een redelijk inkomen. Hij voelde zich aangetrokken tot de nationaal-socialisten, omdat zij beloofden de vernederingen van 'Versailles' ongedaan te maken en om hun strijd tegen de socialisten en communisten.

Als zijn partij in Oostenrijk verboden wordt, vertrekt hij naar Duitsland, waar Hitler al aan de macht is. Hij treedt toe tot de SD, de Sicherheitsdienst van de SS, die zich dan nog bezighoudt met het verzamelen van inlichtingen over vijanden van het Rijk. Eichmanns eerste baantje is het in kaart brengen van de vrijmetselarij. Aanvankelijk was de SD een zwakke dienst, zonder veel macht. Maar ze zou al snel uitgroeien tot het zenuwcentrum van de vervolging van de joden.

In de SD radicaliseert hij en bekeert zich tot de opvatting dat de joden een levensgroot gevaar voor Duitsland vormen. Van ordinaire antisemieten als Joseph Goebbels, die tot geweld tegen joden aanzetten, moet men bij de SD niets hebben. Het 'joodse vraagstuk' moet op een 'nette' manier opgelost worden door de joden aan te zetten tot emigratie. Eichmann verdiept zich in het zionisme, leert Jiddisch en maakt een reis naar Palestina om de mogelijkheden van emigratie ter plekke te verkennen.

Nadat Oostenrijk in 1938 door Hitler is geannexeerd, wordt Eichmann naar Wenen gestuurd om daar de gedwongen emigratie van joden te leiden. Voor het eerst beschikt hij over werkelijke macht. Samen met de joodse leiders slaagt hij erin binnen een paar maanden 150000 joden van hun geld en eigendommen te beroven en met een reisvisum het land uit te jagen. Eichmann doet graag zaken met zionisten, die hem helpen joden naar Palestina te smokkelen. Hij valt op als bekwaam organisator en mag later vanuit Berlijn de gedwongen emigratie van alle Duitse joden organiseren.

De volgende stap in zijn misdaadcarrière zet hij na de Duitse inval in Polen. De nazi-leiders besluiten dat 'de oplossing van het joodse vraagstuk' niet langer bestaat uit emigratie, maar uit deportatie van joden. Onder Eichmanns leiding worden honderdduizenden joden en Polen uit West-Polen naar getto's in het oosten gebracht om plaats te maken voor etnische Duitsers uit Oost-Europa. Wat er met de joden gaat gebeuren, weet dan nog niemand.

Aan die onzekerheid komt in de herfst van 1941 een eind. Dan besluiten de nazi-kopstukken hun deportatiebeleid te staken en de joden stelselmatig fysiek te gaan vernietigen. Bij deze beslissing is Eichmann als ondergeschikt functionaris niet betrokken. Wel helpt hij begin 1942 mee met de voorbereiding van de beruchte Wannsee-conferentie, waarop besloten wordt hoe uitvoering te geven aan de Endlösung. De organisatie van de deportaties wordt in zijn handen gelegd.

Bijzonder rigoureus gaat hij te werk in Hongarije, waar hij in 1944 persoonlijk leiding geeft aan de transporten. Samen met de plaatselijke autoriteiten weet hij tussen april en juli 1944 ruim 430000 joden naar Auschwitz te deporteren. Twee derde wordt direct na aankomst vermoord.

In Hongarije was Eichmann inmiddels 'verrot tot op het bot', schrijft Cesarani. Volgens hem had het bederf er niet altijd al in gezeten, maar was het geleidelijk ingetreden. Deze zo gewone man met een gemiddeld verstand had geleerd de joden op een koele, afstandelijke manier te haten. De verontrustende boodschap van Cesaranis genuanceerde biografie is dat het niet nodig is abnormaal te zijn om, zoals hij het uitdrukt, een génocidaire, een massamoordenaar, te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden