Expositie

Hij is er nooit geweest, maar schilder John Constable schilderde Nederlandse landschappen tot in detail

Gezicht op de sluis en molen van Dedham, 1820, olieverf op doek Beeld John Constable / Teylers Museum

Britten zijn dol op John Constable, hij schilderde zijn geliefde countryside vlak voor de industriële revolutie alles veranderde. Hij had ook een band met Nederland, is te zien in Teylers Museum. 

Landschapsschilder John Constable oefende eindeloos op wolkenluchten. In het Haarlemse Teylers Museum, waar een tentoonstelling over het werk van de ­negentiende-eeuwse ­Engelse kunstenaar te zien is, vullen zijn schetsen in olieverf een complete wand: dreigende wolken, opklarende, witte en grauwe wolken. Op de achterkant maakte de schilder aantekeningen over de weersgesteldheid die dag. Zijn voorstudies zijn bijna wetenschappelijk – Constable was zeer geïnteresseerd in de meteorologie, hij had thuis een barometer.

Wat hij schilderde, moest kloppen. Ook de bomen, boerderijen en kerktorens in zijn typisch Engelse landschappen beeldde hij precies zo af als ze er stonden. Hij schilderde veel buiten. Tubes verf bestonden nog niet, dus gebruikte hij varkensblazen. Het lijkt nu heel logisch, het schilderen naar de werkelijkheid. Maar in Constables tijd, hij leefde tussen 1776 en 1837, was zijn aanpak ongebruikelijk. Tijdgenoten schilderden ook de natuur, maar ze componeerden met allerlei elementen een ideaal, romantisch beeld. Ga maar eens kijken naar de krijtrotsen op het Duitse eiland Rügen, die Caspar David Friedrich vereeuwigde. Die zijn in werkelijkheid een stuk minder spectaculair.

Zo niet de glooiende weilanden rond ­East Bergholt, een dorp in het Engelse graafschap Suffolk, waar Constable zijn beroemdste werken maakte. Daar loop je zelfs vandaag nog rechtstreeks het landschap in dat je kent van zijn schilderijen. Het gebied langs het riviertje de Stour wordt Constable Country genoemd – zeker een bezoek waard. In Groot-Brittannië heeft de schilder een status als Rembrandt hier. Zijn schilderij van een hooiwagen die door paarden door het riviertje wordt getrokken is een nationaal icoon. In ons land heeft de schilder minder naam, in Haarlem is de eerste grote overzichtstentoonstelling te zien.

Het strand bij Osmington Mills, 1816, olieverf op doek Beeld John Constable / Teylers Museum

Ondanks zijn hang naar realisme, wordt Constable toch gerekend tot de romantiek. “Dat komt omdat zijn werk heel persoonlijk is. Het gaat om de plekken die hij kent, het is autobiografisch”, zegt conservator Terry van Druten. “De watermolen van zijn vader, het pad naar de kerk dat hij vaak liep, het veld waar hij zijn geliefde in het geheim ontmoette. Er zit een sterke lading in de schilderijen. Diepe emotie, de poëzie van de natuur. Het vangen van een gelukkige jeugd – we weten dit omdat hij met een goede vriend uitgebreid over zijn werk correspondeerde.”

Twee watermolens en een windmolen

Het levensverhaal van Constable had een roman van Jane Austen kunnen zijn. Hij groeide op in een liefdevol, welgesteld gezin – zijn ouders bezaten twee watermolens en een windmolen. Omdat zijn oudste broer geestelijk gehandicapt was, was John voorbestemd de zaak over te nemen. Maar hij schilderde liever en uiteindelijk stemden zijn ouders toe. Zijn jongere broer kwam in het bedrijf en John, hij was toen al 23, mocht een kunstopleiding gaan volgen.

Gezicht op het dorp West Harnham, 1820, olieverf op papier Beeld John Constable / Teylers Museum

John was verliefd op Maria Bicknell, kleindochter van de rector van de kerk van East Bergholt. Grootvader vond de molenaarszoon, die bovendien kunstschilder was, een totaal ongeschikt partij. Hij dreigde Maria te onterven en het paar moest zeven jaar wachten tot er, na tal van geheime ontmoetingen, verzoeningspogingen tussen de families en dankzij een erfenis, toch getrouwd kon worden.

Ze kregen zeven kinderen, maar met de gezondheid van Maria ging het niet goed. Ze verhuisden naar Brighton, in de hoop dat de zeelucht haar goed zou doen. Constable vond het maar een ordinaire badplaats, alleen de luchten boven zee konden hem bekoren. De schilder vond het sowieso nergens zo mooi als in zijn geboortestreek. Ooit maakte hij een reis naar het noorden, maar het woeste Lake District deprimeerde hem.

De in zijn werk vooruitstrevende schilder was in dat opzicht behoorlijk conservatief. Hij ging nooit naar het buitenland, wat gek was, want in Frankrijk werden zijn schilderijen beter gewaardeerd dan in Engeland. Hij was al 52 toen hij lid mocht worden van de Royal Academy in Londen, een soort officiële erkenning als kunstenaar. Pas na zijn dood kreeg hij die bijna mythische status als de schilder die de Britse countryside vereeuwigde vlak voor de industriële revolutie het land ingrijpend zou veranderen.

Jaloersmakende collectie

Teylers Museum heeft zelf acht tekeningen van Constable in de collectie. Van de vele werken die nu te zien zijn komt een groot deel uit de jaloersmakende collectie van een Canadese verzamelaar, David Thomson. Hij heeft een voorkeur voor de schetsen van Constable, zo valt op te maken uit het voorwoord dat hij schreef in de catalogus. De schilder maakte die studies niet alleen van wolkenluchten, maar ook van landschappen, dorpen en de zee. Je kunt de verzamelaar alleen maar gelijk geven. Natuurlijk, de tot in detail uitgewerkte schilderijen waarmee Constable beroemd werd zijn prachtig, maar op de expositie stelen de schetsen in olieverf en aquarel de show. Ze zijn vaak klein van formaat, snel en trefzeker geschilderd met grove streken, toefjes en spatjes verf. Constable vangt licht en landschap zoals later de impressionisten zouden doen.

Wolkenstudie, ca. 1821-1822, olieverf op papier Beeld John Constable / Teylers Museum

In zijn tijd was dit soort werk niet voor de ogen van buitenstaanders bedoeld, alleen als studiemateriaal voor de schilder zelf. Nu vinden we het vaak mooier dan de uitgewerkte doeken.

Klein zeegezicht

“Wij zijn inmiddels gewend aan deze manier van schilderen”, zegt conservator Van Druten. “Als ik mocht kiezen zou ik dit werk mee naar huis nemen”, zegt hij, wijzend op een klein zeegezicht waarbij Constable in een paar streken wit het zonlicht door een donkere wolk laat vallen, waardoor het water gaat schitteren. “De schetsen zijn later door zijn dochter aan een museum geschonken en bekend geworden. Ze vormden een inspiratie voor impressionisten.”

Constable zelf werd geïnspireerd door zeventiende-eeuwse Hollandse schilders als Rembrandt en Jacob van Ruysdael. Teylers besteedt uiteraard aandacht aan deze connectie met Nederland, in een aparte zaal. Als Constable werk van zo’n oude meester onder ogen kreeg – musea waren er nog nauwelijks – dan schilderde of tekende hij het tot in detail na. Zodoende hangen er in Teylers twee identieke landschappen naast elkaar met twee molens en in de verte de toren van de Haarlemse St. Bavokerk. Het ­origineel is een Van Ruysdael en de kopie van Constable. Je ziet nauwelijks verschil, tot Van Druten wijst op een ruiter met een rode jas, rechtsonder in de hoek van Constables versie. “Dat is geen vergissing. Toen hij hem in 1831 naschilderde stond hij nog op het schilderij. Maar bij een restauratie is de ruiter verwijderd, omdat hij er later door een andere schilder aan toegevoegd was.”

De expositie ‘John Constable’ is tot en met 31 januari te zien in Teylers Museum in Haarlem.

Lees ook: 

‘Body Language’ geeft verhelderende blik in het hoofd én het rest van het lichaam van de middeleeuwse mens

Het middeleeuwse lijf komt er, anders dan dat van de Griekse of Romeinse goden, wat bekaaid af in de kunst. Dat laat de expositie ‘Body Language’ zien.

Kunstenaar Victor Sonna: Je kunt pas echt zien, als je samen kijkt

De Eindhovense kunstenaar Victor Sonna, geboren in Kameroen, wist weinig van het slavernijverleden. Een zoektocht resulteerde in een 25 meter hoge installatie in het Van Abbemuseum, maar een activist werd hij niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden