TAAL

Het woord uitvaart verwijst naar een begrafenis- én een crematieplechtigheid

Beeld foto anp

Een halve eeuw geleden verwees het woord uitvaart vrijwel altijd naar een begrafenisceremonie. Omdat crematie in de afgelopen decennia een even geaccepteerde vorm van lijkbezorging is geworden, is uitvaart nu ook de gangbare benaming voor een crematieplechtigheid. 

Sinds 2005 is die betekenisuitbreiding dan ook in de Dikke Van Dale te vinden, waarin uitvaart wordt omschreven als 'het begraven of cremeren van een gestorvene'. Een lezer vindt dit onjuist en mailde daarom: 'Taalkundig klopt dit natuurlijk niet. Bij een crematie wordt er niets uitgevaren'.

Nee, maar in feite heeft uitvaart ook niet zoveel met varen te maken. Het woord is rond 1280 in de Middelnederlandse vorm utevaart in onze taal terechtgekomen als een vertaling van de Latijnse meervoudsvorm exsequiae, waarmee de (kerkelijke) begrafenisplechtigheid werd bedoeld. Dit Latijnse woord is terug te voeren op het werkwoord exsequi, dat behalve 'tot het einde volgen' ook 'vervolgen' en 'voltrekken' kan betekenen en dat daarom tevens aan de basis ligt van de woorden executeren en executie. 

Maar dat terzijde. Gezien de herkomst zou je de oerbetekenis van uitvaart kunnen parafraseren als de handeling waarbij de nabestaanden de overledene tot het einde toe (op zijn laatste tocht, naar zijn laatste rustplaats) volgen oftewel begeleiden.

Hoewel uitvaart een vertaling van een Latijnse term is, is er natuurlijk wel een morfologische verwantschap met het werkwoord uitvaren. De middeleeuwse voorganger daarvan, utevaren, betekende overigens 'weggaan' (te voet, te paard, en in voorkomende gevallen ook op een schip).

Grammaticale geschillen, etymologische enigma's en andere taaltwijfels, voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees hier meer afleveringen van de taalrubriek. Stel uw vragen via tdb@taalbank.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden