Opinie

Het Vuil: integer maar ongevaarlijk

De toneelhorizon is een spel van zwarte horizontale en vertikale lijnen die tot steeds net iets andere geometrische patronen verschuiven met kleurig uitgelichte vlakken ertussen. Het lijkt een naar zijn definitieve vorm zoekende Mondriaan. Ook wanneer het licht killer wordt, de kleuren verdwijnen, het zwart in grijs betonnen balken verandert en het tableau de gedaante aanneemt van een stad, van het geraamte van een stad.

Het is wonderlijk hoe decorontwerper Matt Vermeulen met juist Mondriaans neoplasticisme, diens per definitie non-figuratieve vormentaal een beeld weet te suggereren dat onmiddellijk associaties met een werkelijkheid oproept. Wonderlijk ook hoe scherp hiermee de sfeer wordt getroffen van Het Vuil, de Stad en de Dood (Die Müll, der Stadt und der Tod', (1975), het stuk waarin Rainer Werner Fassbinder (1945-82)de zelfkant van een metropool schetst zonder realistisch te worden. Een stuk dat op de maan begint, omdat die even onbewoonbaar is als de aarde, vooral de steden. Een stuk met een filmisch karakter en vreemde overgangen tussen scènes. Een stuk dat, Fassbinder eigen, poëzie paart aan vulgariteit, waarin hoeren elkaar met U aanspreken en sadomasochisme evenveel met liefde heeft te maken als het naast elkaar aan een cafétafeltje zitten.

Het Vuil velt geen moreel oordeel, maar toont het mechanisme van een in verloedering en machtsmisbruik stikkende wereld. In extremen. Geen doorsneeburgers, maar hoeren, pooiers, dwergen, nietsontziende speculanten, corrupte autoriteiten. In feite verschilt Het Vuil niet essentieel van de rest van Fassbinders oeuvre. En die antisemitische uitspraken dan? Die komen gewoon voor rekening van de betreffende personages. Het zou me anders wat moois wezen. Als schrijvers en stukken fout zouden heten vanwege foute uitspraken van een personage, zouden we de halve toneelliteratuur aan de wilgen kunnen hangen.

Alleen al om dit duidelijk te maken is het goed, dat Johan Doesburg eindelijk zijn fascinatie voor dit stuk in het openbaar kan uitleven. Hij doet dat zeer integer. Hij volgt vrij getrouw de aanwijzingen van Fassbinder en vermijdt excentrieke situaties te radicaliseren. Een dansje is een mooie ensemble-beweging op de achtergrond, waar componist Harry de Wit zich al spelend heel natuurlijk tussenvoegt, en de (platonische) relatie tussen de twee centrale figuren, het hoertje Roma B. (Marie-Louise Stheins) en A. die de Rijke Jood wordt genoemd (Lou Landré, krijgt een bijna poëtische allure. Teder zijn de bijna-aanrakingen van vooral Lou Landré. De kostumering (Dorien de Jonge, Patricia Lim) van alle vreemde figuren die dit stuk bevolken is eerder geestig dan bizar. Zoals het kokette ultraminirokje van de als travestiet optredende oud-nazi Meneer Müller, waar Peter Tuinmans buik bovenuit bolt en zijn witte slip onderuit piept. Al met al is 'Het Vuil' een mooi, maar ongevaarlijk schouwspel. De aan Fassbinder verkleefde, macabere grimmigheid lijkt weggepoetst. Wellicht ligt dat ook aan de tamelijk schematische opzet van Het Vuil, niet zijn beste werk, dunkt me. Ik hou meer van de bittere ironie, die hij vooral in zijn films trof. Hier, bij Doesburg, klinkt eerder een toon van mededogen door. Maar misschien is dat een zinnige benadering na alle overtrokken heisa van weleer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden