Taal Peter-Arno Coppen

Het voorzetselvoorwerp is een hoofdpijndossier

Tijdens de vakantie vond ik mij ineens verwikkeld in een discussie over het voor­zetselvoorwerp. Niet een zinsdeel waar u dagelijks wakker van zult liggen, maar voor taalkundigen en didactici al jaren een hoofdpijndossier.

Hoe moet je het als leerling ook snappen dat een voorzetselvoorwerp ‘bij het werkwoord hoort’ en ‘een vast voorzetsel’ heeft? Wat is dat, een vast voorzetsel? Als je zegt ‘Ik zit op school’ of ‘Ik woon aan de Schoolstraat’, dan zijn ‘op’ en ‘aan’ toch vaste voorzetsels? Toch zijn ‘op school’ en ‘aan de Schoolstraat’ hier gewone bijwoordelijke bepalingen van plaats.

Ezelsbruggetjes moeten het wankele didactische kaartenhuis overeind houden: het verschil tussen ‘Ik wacht op de trein’ en ‘Ik wacht op het perron’, de mogelijkheid om er een bijzin van te maken (‘Wij hopen erop dat het regent’) of om het voorzetsel aan te vullen (‘boven op het perron’). Maar wat heeft dat allemaal met elkaar te maken?

Niet meer dan een vage doelbetekenis

Het grote inzicht dat ik in de discussie verdedigde, was dat het voorzetsel bij het voorzetselvoorwerp eigenlijk niks betekent. In ‘Ik wacht op het perron’ betekent ‘op’ iets als ‘rustend op een oppervlak’, maar in ‘Ik wacht op de trein’ heeft het niet meer dan een vage doelbetekenis, die in feite al in ‘wachten’ opgesloten zit.

Wat er gebeurt, is dat bepalingen met een voorzetsel die vaak bij een werkwoord staan daar zo mee versmelten dat het voorzetsel zijn betekenis verliest. De betekenis van de bepaling wordt daardoor steeds minder afhankelijk van het voorzetsel, maar meer van het werkwoord. Daarmee wordt het geleidelijk aan een voorwerp. Een voorzetselvoorwerp.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden