Review

Het voormalige verzet door giftige ruzies verteerd

In het zonnetje van Prins Bernhards glimlach leek het alsof 'het voormalig verzet' door banden van warme kameraadschap bijeenwerd gehouden. Niets van dat al, blijkt uit een onderzoek vanJolande Withuis. Nergens woedde de Koude Oorlog heviger dan inde verenigingen en comités van kampoverlevenden.

In 1945 keerden 9000 politieke gevangenen terug uit Duitseconcentratiekampen. De sociologe Jolande Withuis onderzoekt in'Na het kamp' hun inspanningen nadien om het leven - en de dood - in het kamp betekenis te geven. Met elkaar, zonder elkaar enmaar al te vaak tegen elkaar.

De vriendschap waarover de titel spreekt was onder devoormalige gevangenen zeldzamer dan je zou willen.

,,Alles was anders dan wij nu denken'', zo begint 'deslotbeschouwing van Withuis. Wie iets van de hele geschiedenismeent te weten, klinkt dat aanvankelijk nogal aanmatigend in deoren. Maar als de lezer na 400 pagina's die slotbeschouwingbereikt, moet hij of zij wel instemmen. De historie van decomités en verenigingen die de gevangenen na hun verblijf inNatzweiler, Buchenwald, Ravensbrück en Dachau stichtten, dehistorie van de opvang en bijstand die ze ontvingen - het ispijnlijk anders dan gedacht.

Het was bekend dat de terugkeer in Nederland niet makkelijkwas en dat de communisten en de Oranjeklanten uit de kampenelkaar vaak niet mochten. Maar in weerwil van de periodiekeruzies en schandalen bewaarden veel Nederlanders een notie vaneen onverdeeld, heldhaftig verzet en een land dat zich dankbaarbetoonde. Immers, ruzies verbleekten tegen de achtergrond van een episch verleden, en onrecht zou van overheidswege worden vergoed.

Maar Withuis' analyse van bronnen en getuigen vertelt eenandere geschiedenis dan het geheugen zich wil herinneren: eengeschiedenis waarin helden elkaar verketteren, en waarin politieken publiek de verzetslieden pas in de armen sluiten als de KoudeOorlog voorbij is, en een waarin alle eisen en verwijten inbehandelbare welzijnsklachten zijn verkeerd.

Aan dit demasqué van het voormalige verzet, dat bovendien eenluie publieke opinie aan de kaak stelt, voegt Withuis eenspeciaal hoofdstuk over het Auschwitz-comité toe. De uit devernietigingskampen teruggekeerde joden konden niet eens rekenenop de kosteloze bewondering die de ex-politieke gevangenen tendeel viel. Hun verhalen stuitten op ongeloof en ergernis, en duskonden zij er beter het zwijgen toedoen.

En dat deden de meeste joden ook, behalve hetAuschwitz-comité, dat net als veel van de organisaties uit hetverzet de lof zong van het grote Russische vaderland, en nietophield het kapitalisme en 'het Duitse revanchisme' te hekelen.

Maar toen in de jaren zestig het politieke enmaatschappelijke klimaat ontdooide, verkeerde het 'nadeel' vande joodse overlevenden (dat zij 'zonder verzet' naar het kampwaren gevoerd) langzaam in een voordeel. De nieuwe linksegevoeligheid van eind jaren zestig kon zich beter vinden inslachtoffers dan in de vechtjassen die Prins Bernhard zo aardigvonden.

Tot de dreigende vrijlating van 'de drie van Breda' beginjaren zeventig de verschillende groepen in elkaars armen dreef,waren de politieke gevangenen ernstig verdeeld. Dat was al in depraktijk van het verzet zo geweest, al blijft dat in het boekbuiten beeld.

En ook in de kampen hadden sommigen medegevangenen elkaarbestreden. Na de oorlog beschrijven veel gelovige enkoningsgezinde gevangenen een communistische kamp-Prominenz diein Buchenwald, Dachau en Ravensbrück de dienst uitmaakte, endie over leven en dood besliste.

Bij deze en alle volgende kritiek op de communisten laatWithuis overigens ook mensen aan het woord die zeggen dat ze aandiezelfde rode kamp-elite hun leven te danken hebben. Maar detegenstellingen waren er, en het ging er hard aan toe: ,,Politiekwerd bedreven op een manier die ons nu voorkomt als van eenandere wereld.'' Na de terugkeer werden mensen zwartgemaakt, uitverenigingen verdreven en gebrandmerkt, over en weer.

Maar niet door iedereen in dezelfde mate. Het lijdt geentwijfel dat Withuis' sympathie uitgaat naar de tegenstanders vande rode verzetslieden, en het lijdt geen twijfel dat ze daarinhet gelijk aan haar kant heeft. Communisten eisten alle eer vanhet verzet op, en situeerden de strijd tegen de nazi's in deroemrijke geschiedenis van de arbeidersbeweging.

De communistische 'wapenfeiten' van na de oorlog, zoals hetneerslaan van de Hongaarse volksopstand in 1956 en het linkseprotest tegen de westerse bewapening en de Navo werden als eenverplichte verlenging van het verzet beschouwd. Wie die visie ophet verleden en dat soort engagement in het heden niet deelde,verdiende niet langer het predikaat 'antifascist', en werd metterugwerkende kracht van heulen met de vijand beschuldigd.

De herdenkingscomités van Buchenwald, Ravenbrück, enAuschwitz hebben jarenlang onder stalinistische voogdij gestaan.Daarom werden zij door het 'antitotalitaristische' verzet datcommunisme en fascisme van lieverlee op één lijn zette, met denek aangezien. Withuis kan zich in die veroordeling wel vinden.Met nadruk schrijft zij dat de verschillen en geschillen er nietvoor niets waren. Geen wonder dat ze niet veel moet hebben vanhet grote wederzijdse begrip dat de slachtoffercultus met zichmeebracht.

Eén man doorstaat al Withuis' politieke en morele toetsen:Willem (Pim) Boellaard, inspirator van verschillendekampgezelschappen die aan de neigingen tot falsificatie endestructie ontsnapt zijn. De overlevenden van het Nacht undNebel-kamp Natzweiler hebben de boel bij elkaar weten te houden,vanwege bijzondere omstandigheden, maar niet in de laatste plaatsdankzij de bindende figuur van van Boellaard.

In het boek is Boellaards optreden de hommage aan dekameraadschap die bij anderen zo node gemist werd, en die pas inhet slachtofferschap door wéér anderen is afgedwongen.

In dit boek bewijzen de Natzweilers dan toch dat vriendschapde dwang van nazi's en communisten kon weerstaan. Dat is eenlichtpunt in het grimmige verhaal dat Withuis moedig en kundigvertelt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden