Review

Het volk is goed, de politiek boosaardig

Hij staat bekend als een van de grootste schrijvers van Portugal -en als querulant. In ' De stad der zienden' keert José Saramago zich tegen de democratie als lege huls, waarin ' het volk' niet gehoord wordt. A ls er één schrijver is die in zijn werk, en daarbuiten, consequent stelling neemt, dan is het de Portugese schrijver, en overtuigd communist, José Saramago. Zijn romans maakten geregeld woedende reacties los. En zijn nieuwste, ' De stad der zienden', zou een nog grotere rel veroorzaken dan alle voorgangers, zo liet de schrijver in 2003 weten. Nu ontstaan rellen natuurlijk wel óver maar niet gestúúrd door een boek of film -dat is alleen weggelegd voor gelikte campagneleiders en reclamebureaus - en de ophef liet dan ook te wensen over.

Sterker nog, de reacties waren totaal anders dan tien jaar eerder. Destijds keerde heel intellectueel Portugal zich verontwaardigd tegen de staatssecretaris van cultuur, die verboden had om ' Het evangelie volgens Jezus Christus' te laten meedingen naar de Europese literatuurprijs, nu reageerde diezelfde intelligentsia ietwat laatdunkend en lacherig. Goedkoop en naïef, luidde het oordeel over de manier waarop Saramago in ' De stad der zienden' de democratie ter discussie stelt.

Tijdens gemeenteraadsverkiezingen in de fictieve stad waar zich ook Saramago's meest verkochte boek ' De stad der blinden' afspeelt, stemt ruim zeventig procent van de bevolking blanco. De regering reageert als door een wesp gestoken: dit kan niet, kakelen ze als kippen in ellenlange kabinetsvergaderingen: zo wordt het hele stelsel ondermijnd, er moeten maatregelen worden getroffen.

Wanneer nieuwe verkiezingen, een week later, het percentage blancostemmers alleen maar doen toenemen, slaat de paniek om in grimmigheid en wordt de noodtoestand afgekondigd. De stad wordt belegerd, een kordon militairen moet verhinderen dat iemand er nog in of uit kan. Want uiteraard, zo redeneert de politieke macht, is hier sprake van een samenzwering.

Toch is er geen enkele partij of beweging die de verantwoordelijkheid opeist en tegelijkertijd blijft de bevolking uitermate kalm en redelijk onder haar opsluiting. Straten worden even netjes geveegd, het aantal inbraken blijft ongeveer gelijk. Ook zonder politieke leiding blijkt de stad niet reddeloos verloren. Zelfs een door de regering gepleegde aanslag in de metro brengt daar geen verandering in.

Na enige tijd krijgt de radeloze regering eindelijk iets concreets in handen. Een van de blinden van het groepje dat de lezer heeft kunnen volgen in ' De stad der blinden' stuurt een brief, waarin hij uit wrok laat weten dat de vrouw van de oogarts, die toentertijd steeds is blijven zien, een man heeft vermoord en, wie weet, nu wel achter het complot zit. De regering grijpt de verdachtmaking met beide handen aan en stuurt een commissaris van politie met twee assistenten naar de stad om contact te leggen met de dissidente groep.

In kluchtige, bijna slapstickachtige scènes zien we de commissaris door de stad trekken, schaduwend en observerend. Geleidelijk aan vat hij echter sympathie op voor de kleine groep, zeker voor de vrouw van de oogarts, en voor de beweegredenen van de blancostemmers, die uiting geven aan hun misnoegen over de afstand van de politiek tot het volk. Dat komt hem duur te staan.

' De stad der zienden' is een somber boek, dat eindigt zonder hoop, in tegenstelling tot ' De stad der blinden'. Beide zijn parabels, maar terwijl de laatste gelezen kan worden als een soort mene-tekel dat de ogen van de mensen moet openen voor het feit dat ze hun naasten niet zien, is de eerste een bittere aanval op een systeem dat ziende mensen blind wil houden.

Even sterk zijn ze echter niet en dat komt door een ander, belangrijker verschil. ' De stad der blinden' heeft een volstrekt onwaarschijnlijk gegeven als uitgangspunt (een stad wordt ineens getroffen door een blindheidsepidemie), en de lezer weet dat wat hij leest domweg niet kan. Toch stoort dat niet, want hij huivert omdat hij het zich als nachtmerrie levendig kan voorstellen. Daaraan ontleent die roman zijn kracht.

Nu doet Saramago iets anders. Hij vertrekt vanuit een alleszins realistische situatie, want in feite is er sprake van een staatsgreep door de zittende regering. En juist omdat het vertrekpunt realistisch is, is de lezer wél geneigd vraagtekens te zetten bij allerlei gebeurtenissen.

Vooral de reactie van de bevolking, het ' volk', komt nogal onwerkelijk over. Het volk is goed, de politiek is perfide en boosaardig; het volk wil wel anders, maar de politiek luistert niet, richt zich uitsluitend naar de eigen wetten en de eisen van de economische wereld. Het is een opvatting die Nederland sinds Pim Fortuyn maar al te goed kent. Het is populisme.

Om andere redenen is de ' De stad der zienden' wel het lezen waard: om de lange zinnen (ook nu weer voortreffelijk vertaald door Maartje de Kort) die over de bladzijden golven, om de spreekwoorden en volkse uitdrukkingen en, toch ook, om het soms bitse, soms ironische commentaar van de alwetende verteller. Saramago blijft een groot stilist, maar zijn engagement mist ditmaal doel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden