Review

Het verval van de Maia's

Van de negentiende-eeuwse Portugese auteur José Maria Eça de Queiroz (1845-1900) zijn bijna gelijktijdig twee titels in Nederlandse vertaling verschenen: de vuistdikke roman 'De Maia's' (1888) en de eraan voorafgaande novelle 'De mandarijn'.

ILSE LOGIE

Hoewel Eça de Queiroz bekendstaat als boegbeeld van het Portugese realisme, is daar in 'De mandarijn' weinig van te merken. In deze fabel lijkt de schrijver zich te hebben verzoend met de romantiek en het exotisme, waarover hij eerder met afschuw had gesproken.

Het hoofdpersonage, de gebochelde klerk Teodoro, leest in een oude foliant het verhaal van een Chinese mandarijn. Zijn leven verandert als bij toverslag wanneer hij ingaat op het voorstel van de duivel om die mandarijn langs een omweg te doden, waardoor hij diens fortuin zal erven. Aldus gebeurt, maar Teodoro krijgt wroeging. In zijn visioenen doemt voortdurend de dikbuikige gestalte van de mandarijn op, zodat hij maar weinig plezier beleeft aan zijn pas verworven rijkdom. In een poging om het onrecht te herstellen, onderneemt hij een reis naar China. Maar alles zit tegen, en er rest Teodoro niets anders dan onverrichterzake naar Lissabon terug te keren en zijn schuldgevoel te torsen. De moraal van deze fabel luidt dan ook: ,,Alleen het brood smaakt goed dat we elke dag met onze eigen handen verdienen.''

Zelfs in dit atypische boekje, dat eerst als feuilleton in een krant verscheen, heeft de auteur kans gezien om enkele weinig flatterende portretten van kleinburgers, diplomaten en priesters binnen te smokkelen. Zijn vermogen trefzeker te observeren bleef intact, ook al was hij blijkbaar uitgekeken op de beproefde recepten van realisme en naturalisme. De Queiroz' zoektocht naar een nieuwe esthetica mondde ten slotte uit in 'De reli kwie', een ander deel uit de Eça de Queiroz-cyclus van De Arbeiderspers.

Maar 'De Maia's' moet worden gezien als de rijpe vrucht van zijn belangrijkste, realistische periode. Deze indrukwekkende roman, waarin De Queiroz de negentiende-eeuwse Portugese adel op de korrel neemt, maakt deel uit van een drieluik, samen met al vertaalde boeken als 'Het vergrijp van pater Amaro', waarin de oppermachtige clerus centraal staat, en 'Neef Bazilio', de Portugese 'Madame Bovary', die over de hypocrisie van de burgerij handelt.

De auteur, die erg door de Franse literatuur werd beïnvloed, stond overigens een veel ambitieuzer plan voor ogen, namelijk zijn versie van Balzacs omvangrijke 'Comédie humaine' en van Zola's 'Rougon-Macquart'. Drie factoren stonden hem hierbij in de weg: zijn voortdurende geldnood, die hem tot de journalistiek veroordeelde, zijn eigen aard -hij hield niet van systematiek-, en die van zijn land, dat zich volgens hem slechts leende voor huiskamerdrama's.

In 'De Maia's' staat het verval van het Maia-geslacht model voor de dreigende degeneratie van een heel land, dat zich kenmerkt door een verlammend onvermogen tot handelen.

Wanneer Pedro da Maia zijn vader, de edelman Afonso, inlicht over de vlucht van zijn vrouw Maria met hun dochtertje, en hij vervolgens zelfmoord pleegt, blijft de oude patriarch achter met zijn kleinzoon Carlos. Pedro da Maia's kinderen groeien op zonder weet te hebben van elkaar. Het toeval brengt hen later samen in Lissabon, ze krijgen een hartstochtelijke relatie, tot de onthutsende waarheid aan het licht komt.

Dit verhaal, dat melodramatisch klinkt, is onder de pen van Eça de Queiroz uitgegroeid tot een rijk geschakeerd panorama van de aristocratie en de hoge burgerij in Lissabon omstreeks 1880, aangevuld met taferelen waarin we diplomaten, bankiers, literatoren en bohémiens ontmoeten. De auteur kende deze wereld door en door; niet alleen behoorde hij ertoe, hij ging zelfs zover zichzelf als personage op te voeren en stond model voor de intiemste vriend van Carlos da Maia, de onverbeterlijke scepticus en dandy João da Ega, die niet wordt gespaard. Op Carlos heeft de auteur veeleer de idealen geprojecteerd die hij zelf niet kon verwezenlijken: hij is steenrijk, erg ontwikkeld, en staat steeds in het middelpunt van de belangstelling.

Het is van meet af aan duidelijk dat de oude Portugese deugden, belichaamd door de onbuigzame grootvader Afonso, die zweert bij blauw bloed en familie-eer, hebben afgedaan, en dat de fakkel weldra zal worden doorgegeven aan de jonge, vooruitstrevende generatie, waarvan Carlos de verpersoonlijking is. Maar Carlos heeft weer last van kwalen als dilettantisme, oppervlakkigheid en gebrek aan discipline. Hoewel hij volhoudt de maatschappij een dienst te willen bewijzen door arts te worden is het vooral de heroïek van het beroep die hem aantrekt: ,,de trappen der patiënten opsnellen met de jachtige haast van wie een drukke praktijk heeft''. Maar zijn 'fatale veelzijdigheid' -hij wil ook artikelen schrijven, antiek verzamelen, naar de paardenraces gaan, verfijnd tafelen- zorgt ervoor dat er van die praktijk nauwelijks iets terechtkomt.

De Queiroz beklemtoont dat noch grootvader noch kleinzoon hun lot ontlopen. Beiden raken verzeild in verwikkelingen die ze niet hadden voorzien en niet kunnen beheersen. Toch is 'De Maia's' geen zwartgallige, maar juist een onweerstaanbaar geestige en kritische roman. Het fatalisme van de auteur richt zich vooral op zijn vaderland, waarmee hij op gespannen voet stond. Want terwijl het in de jaren zeventig van de negentiende eeuw elders in Europa gonsde van de vernieuwingsideeën (opkomst van positivisme en socialisme, geloof in wetenschap en maatschappelijke vooruitgang), bleef Portugal teren op zijn roemrijke verleden (in de huizen 'had iedere stoel de sombere plechtstatigheid van bepruikte voorvaderen') en vasthouden aan holle retoriek ('de welluidendheid van een adjectief is belangrijker dan de juistheid van een heel systeem').

Onder intellectuelen en artiesten vierde intussen de imitatiedrift hoogtij. Vooral Parijs, maar ook Londen oefenden een magnetische aantrekkingskracht op hen uit. Ook Carlos en Ega bezondigen zich daaraan: als ze plannen smeden voor een nieuw tijdschrift, streven ze naar een omslag dat exact lijkt op het Franse Revue des Deux Mondes.

Na een diepe sentimentele crisis zoekt Carlos afleiding in het buitenland, en brengt tien jaar in vrijwillige ballingschap door. Wanneer hij en Ega elkaar in 1887 in Lissabon terugzien, maken ze de balans op. Ze komen tot de slotsom dat er maar weinig van hun dromen is uitgekomen, en dat het beter is af te zien van elke illusie. Intussen is ook hun geestdrift over Parijs en Londen getemperd, en nemen ze het zowaar op voor hun gezapige vaderland, zonder nog de hoop te koesteren de volksaard te kunnen veranderen. Carlos is vooral een nieuw schoenmodel opgevallen: ,,buitensporig lange schoenen die onder de enge broekspijpen uitstaken met neuzen die spits en gebogen waren als de boeg van een vissersboot uit Aveiro''.

Ega grijpt dit voorbeeld aan voor een verklaring over Portugal. Het land, beweert hij, wil modern worden, maar heeft niet de vindingrijkheid, de kracht of het karakter om zelf een schoen te ontwerpen, en zoekt dus zijn heil in import. Vervolgens wordt het ingevoerde model overdreven en vervormd, want het land heeft geen gevoel voor verhoudingen, maar popelt wel van ongeduld om beschaafd te lijken.

Veel meer dan zijn Franse voorbeelden, munt Eça de Queiroz uit in de kunst van de satire. In 'De Maia's', dat ondanks zijn onregelmatige opbouw als een meesterwerk wordt beschouwd, is deze schrijver uit de periferie erin geslaagd een evenwicht te bereiken tussen aangrijpende intrige en ontnuchterende typering. Bovendien is een aantal eigenschappen en verschijnselen die hij aan Portugal toeschrijft, universeler en actueler dan hij kon vermoeden, zoals blijkt uit deze verzuchting van Ega over de Portugese politiek: ,,De politici van tegenwoordig waren marionetten die gebaren maakten en houdingen aannamen, omdat twee of drie financiers achter hen aan de touwtjes trekken. Goed gesneden en mooi gelakte poppen misschien, maar wat maakt dat uit?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden