null Beeld

TaalPeter-Arno Coppen

Het verschil tussen ‘op vakantie te gaan’ en ‘op vakantie gaan’

Een lezer vraagt zich af waarom je zegt ‘Ik wil iets doen’ maar ‘Ik wens iets te doen’. Wat doet dat woordje ‘te’ daar? Zit hier soms een filosofische gedachte achter of is het gewoon een afspraak?

Mooie vraag! Sommige werkwoorden kunnen voorkomen met werkwoorden zonder ‘te’. Hieronder vallen vooral de modale hulpwerkwoorden (‘willen’, ‘kunnen’, ‘mogen’, ‘moeten’, ‘zullen’), maar ook ‘doen’ en ‘laten’, en een paar perceptiewerkwoorden (‘horen’, ‘zien’). Bij werkwoorden van lichaamshouding (‘zitten’, ‘liggen’, ‘staan’, ‘lopen’, ‘hangen’) kan ‘te’ wegvallen in de voltooide tijd (‘ik heb zitten (te) slapen’).

De oorzaken voor dit alles zijn deels onbekend, deels verklaarbaar. In de meeste gevallen wijst het woordje ‘te’ namelijk op het ontstaan uit een zogeheten ‘beknopte bijzin’. Bij ‘wensen’ is dat ‘Ik wens (om) iets te doen’. Dat ‘om iets te doen’ is de beknopte bijzin. Daarin wordt ‘om’ geleidelijk aan weglaatbaar, maar ‘wensen’ is daarmee nog niet “groepsvormend”: het past niet goed in een werkwoordelijke groep, zoals ‘Dit is iets wat ik wel zou hebben wensen te doen’ (wat je wel hebt bij ‘Dit is iets wat ik wel zou hebben willen doen’).

Andere werkwoorden zijn wel al zo ver, zoals ‘proberen’ en ‘beginnen’. Je zegt wel ‘Dit is iets wat ik wel zou hebben proberen te doen’ en ‘Dit is iets wat ik wel zou zijn begonnen te doen’. Bij de werkwoorden van lichaamshouding is de ontstaansgeschiedenis iets anders. ‘Ik zit te slapen’ is ontstaan uit ‘Ik zit en slaap’. Toch zie je daar ook dezelfde ontwikkeling, en weer een stapje verder: nu valt ‘te’ gewoonlijk weg als het werkwoord in de werkwoordelijke groep staat (‘Dit is iets wat ik wel heb zitten (te) doen’).

Als je er een diepere filosofische gedachte achter wilt zoeken, dan zou je kunnen speculeren dat een beknopte bijzin nog altijd een echte gebeurtenis uitdrukt, en een constructie zonder ‘te’ alleen een mogelijke handeling. Vergelijk daartoe bijvoorbeeld ‘Op vakantie te gaan is mijn grootste wens’ en ‘Op vakantie gaan is mijn grootste wens’. Bijna hetzelfde, maar in het eerste geval verlangt je meer naar de gebeurtenis (wat je overkomt) en in het tweede geval naar de onderneming (wat je doet).

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden